ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମଟିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାମନ୍ୟଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ମୋର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି ।” ଏଭଳି କହି, ସେ ମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ତାଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଇଯାଇଥିଲା । ଏହାପରେ, ରାମ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁନିବର, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହା ପଚାରୁଛି, ସେଥିରେ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଯେଉଁ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଛି, ସେ କିଏ? ସେ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ନାଶକ ଥିଲେ । ଏହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କିଏ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଲୋକର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ? ସେ ଦେବ, ଦାନବ, ପିଶାଚ୍ଚ, ନାକି ରାକ୍ଷସ? ମୁନିବର, ଆପଣ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି, ଦୟାକରି ସବୁ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ ।” ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମଟିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତପସ୍ୱୀ ମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ରଘୁବଂଶର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବେଦଜ୍ଞ ବିଶ୍ରବା ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ଜନ୍ମଧାରିଣୀ ଥିଲେ—ମନ୍ଦାକିନୀ ଏବଂ କୈକସୀ । ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ମନ୍ଦାକିନୀଠାରୁ କୁବେରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ସେ ଧନର ଆଧିପତ୍ୟ ଓ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଲଙ୍କାକୁ ନିଜ ନିବାସ କଲେ । ଦ୍ୱିତୀୟା, କୈକସୀଠାରୁ ତିନି ମହାନ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ । ତାଙ୍କର ମାତା ରାକ୍ଷସୀ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ ହେଲା । ଏକଥା ଏଭଳି ଥିଲା: ଏକଦିନ କୁବେର ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରେ ଭୂଷିତ, ଘଣ୍ଟାମାଳା ରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ । ସେ ଚରଣସ୍ପର୍ଶ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହି, ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା । ସେ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ ଦିନ, ମୋର ଭାଗ୍ୟର ଫଳ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପଦ ଦେଖିଛି, ଏହି ଦର୍ଶନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ।” ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା କରି, ସେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚଲିଗଲେ; ପିତାମାତା ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଚତୁର ରାବଣ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମା, ଏହି ମଣିଷ କିଏ—ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ନାକି ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଯିଏ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଦେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସେବା କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁଚର ସହିତ ଚଲିଗଲେ? କେଉଁ ତପସ୍ୟାରେ ଏହି ବିମାନ, ଏତେ ତ୍ୱରିତ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଲଭ୍ୟ ହେଲା?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମାତା କୈକସୀ କ୍ରୋଧରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣ; ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଖୁବ ଗମ୍ଭୀର । ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ, ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା ଯାହା ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ପବିତ୍ର କଲା । କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ମୋର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏକ କୀଟ ଭଳି, କେବଳ ନିଜ ପେଟ ପୁରଣ କର; ଗଧା ନିଜ ଭାର ଜାଣେ, ତାର ମୂଲ୍ୟ ନୁହେଁ । ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶଯ୍ୟା ଓ ଆସନର ଭୋଗୀ; ତୁମ ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଅଲସତା ଓ ନିଦ୍ରା । ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସେ ଲଙ୍କା ନିବାସ, ମନ ତ୍ୱରିତ ବିମାନ ଓ ରାଜ୍ୟଧନ ଲଭ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମାତା ଧନ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି ।” ମାତାଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାବଣ ମନେ ରୋଷ ଜଗାଇ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମା, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ତୁମେ ମଣିଧାରିଣୀ ମାତା, ଆମେ ତିନିଜଣ ତୁମ ପୁତ୍ର । ଏହି କୁବେର କିଏ? ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କେତେ? ତାଙ୍କର ସମୟ କ’ଣ? ସେ ରାଜ୍ୟ କେବଳ କିଛି ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଛି । ମା, ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ; ଏପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେହି କରିନାହାନ୍ତି । ଯଦି ମୁଁ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅଧିନ କରିବି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ତେବେ ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ କେବେ ନିଦ୍ରା ବା ଖେଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ତେବେ ମୋ ପରେ ପିତୃଲୋକ ନାଶର ପାପ ଆସୁ ।” କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ନିଷ୍ଠା ନେଲେ; ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ । ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ, “ତାପରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ; ତଳେ ଦୁଇ ପା ଉପରେ ଦଢ଼ି, ଅନିମିଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ରହିଲେ । କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ; ବିଭୀଷଣ ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କଲେ । ତାପରେ ଦେବତାମନ୍ୟଙ୍କ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଯେଉଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେ ଭଗବାନ ମୁଖ୍ୟ ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକର ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଏକ ଶୋଭାମୟ ରୂପ ଦେଲେ । ତାପରେ ଭାଇ କୁବେର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ବିମାନ ଓ ଲଙ୍କା ନଗର ଛିନି ନିଆଯିବା ଦେଖିଲେ । ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉପଦ୍ରବିତ ହେଲା, ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଳାଇଗଲେ; ରାବଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କୁଳ ନାଶ କଲେ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉପଢ଼ାଇ ଦେଲେ ।