ଏହି ଭୂମିଟି ଅତି ଉତ୍ତମ ଥିଲା—ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବାନ୍, ଦେଶ ଶୁଭ୍ର ଓ ଉପଯୋଗୀ ଘାସରେ ଭରିଥିଲା, ଅନେକ ଗାଈ ଚରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଶାରି ଶାରି ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତାରିତ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଗ୍ରାମମାନେ ସବୁବେଳେ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅପୂର୍ବ କୃତ୍ରିମ ବାଗିଚା ଓ ସୁନ୍ଦର ଫଳ ଲଗା ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏଠିର ଜମି ଗୁଡ଼ିକୁ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପୋଖରୀ ଓ ଝିଲିକା ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିଲା; ନଦୀମାନେ ସଦା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ କେଉଁଠିଏ ଲୋକଙ୍କର ଅଭାବ ନଥିଲା। ଉତ୍ତମ କୁଳମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମତ୍ୱ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ବର୍ଗରେ ଦରିଦ୍ରତା ନଥିଲା; ନା ନାରୀମାନେ, ନା ପଣ୍ଡିତମାନେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଉନଥିଲେ। ଏଠିର ନଦୀମାନେ କେବେ ବାଙ୍କା ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉନଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ କେବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହେଉନଥିଲେ, ନା କେବେ ଏଠିରେ ରାତିରେ ପୁରୁଷମାନେ ଚାଲିଥିଲେ। ନାରୀମାନେ କେବେ ଅତିରେକ ଆସକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହେଉନଥିଲେ, ନା ପୁରୁଷମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଲୀନ ହେଉନଥିଲେ; କେବେ ଧନ ବା ଖାଦ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ହେଉନଥିଲେ। ଏଠି କେବେ ଅନ୍ୟାୟ ରଥ ନଥିଲା, ନା ଶତ୍ରୁତାର ଦାସ, ନା ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯନ୍ତ୍ରଣା କୃଷି ଉପକରଣ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା। ଛତା ତଳେ କେବଳ ଦ୍ୟୂତକ୍ରୀଡ଼ା କାରୀମାନେ ଛଡ଼ି, କେଉଁଠିଏ କ୍ରୋଧ ବା ବାଧା ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; କେଉଁଠିଏ ଶୋକ ନଥିଲା। ଦ୍ୟୂତକ୍ରୀଡ଼ା କାରୀମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଦ୍ୟୂତ ଧରିଥିଲେ; ଅଳସତା କେବଳ ଜଳରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ନାରୀମାନେ ଛଡ଼ି କେଉଁଠିଏ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଯେଉଁଠି ନାରୀମାନେ କଠୋର ହୃଦୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି; କୁଷ୍ଠ ରୋଗ କେବଳ ଔଷଧରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନୁହଁ। ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରରେ ଦୋଷ, ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବେଦନା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ କମ୍ପନ—ଭୟରୁ ନୁହଁ—ଏଠି କେଉଁଠିଏ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କାମନା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଜ୍ୱର, ଏବଂ ଭଲ ଜିନିଷ ପ୍ରାପ୍ତି ସଦା ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ କେବଳ ହାତୀମାନେ ଅବିବେକୀ ହୁଏ; ଜଳରେ କେବଳ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଦାନ ହାନି କେବଳ ହାତୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ କାଁଟା ସବୁବେଳେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ। ବାଣରେ ତାର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ; ବନ୍ଧନର କଥା ପୁସ୍ତକରେ ଦୃଢ଼; ସ୍ନେହର ପରିତ୍ୟାଗ କେବଳ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଦାପି ନୁହଁ। ସେ ରାଜା ଏହି ଦେଶକୁ ନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଜନସମୂହକୁ ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ପରି ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଧର୍ମରେ ଦେଶ ଶାସନ କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଭଗବାନ ଏକ ହଜାର ଏବଂ ଏଗାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏଠି, ଏକ ନିମ୍ନ ଜନଙ୍କ ଠାରୁ ସୀତାଙ୍କର ଅପମାନ ଓ ନିଜ ଉପରେ ଧୋବିଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ରାଜା ଧର୍ମରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୀତା ପ୍ରତିବାଦ ହୀନ ହୋଇ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଦେଶରେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏକ ଦିନ, ଯେବେ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ସଭା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ମହାମୁନି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆସିଲେ। ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ତିନି ବସିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ମହାରାଜା, ଜନମାନେ ଘେରିଥିବା, ସମୁଦ୍ର ଶୋଷଣ କରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇ ସ୍ବାଗତ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ଆଦର ଓ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅବସ୍ଥା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ; ମୁନି ଆରାମରେ ବସି ବିଶ୍ରାମ କରିଥିବାବେଳେ, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ କହିଲେ— ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ, ସ୍ବାଗତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଧନ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ନାୟକ ଏପରି କହିଲେ— "ଓ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ! ଓ କୁମ୍ଭଯୋନି, ତପସ୍ୟାର ଧନ! ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆମେ ଏବଂ ଆମ ପରିବାର ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ହେଉଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ମନ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୀନ ତୋ? ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ବିରୋଧ କରୁନାହାନ୍ତି। ବହୁତ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଲୋପାମୁଦ୍ରା, ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ। ଏହି ଦୟାମୟ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବି, କୃପା କରି କହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଘଟେ; ତଥାପି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟା କରି ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ।" ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ଉଚିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଜଗତର ଗୁରୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଗଭୀର ନମ୍ରତାରେ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ଓ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇ ପାରନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି ଆପଣଙ୍କ ଅସୀମ କୃପାରେ। ରାବଣ ନାମକ, ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ଯିଏ ସମସ୍ତକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସଉଭାଗ୍ୟରେ ଦେବମାନେ ଖୁସି, ବିଭୀଷଣ ଏବେ ରାଜା। ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।" ଏପରି କହି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତିଆନନ୍ଦରେ ମନ ଭରିଯାଇଥିଲା। ରାମ ପୁନି ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି। ଦୟାକରି ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ: ମୁଁ ଯେଉଁ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କଲି, ସେ କିଏ? ସେ କି ଦେବ, ଦାନବ, ପିଶାଚ୍ ବା ରାକ୍ଷସ? ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କିଏ? ସେ କେଉଁ କୁଳର? ଦୟାକରି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ଚାହିଦା ଶୁଣି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ମୁନି ତପସ୍ୟାର ଧନ, ରଘୁବଂଶର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— "ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବେଦଜ୍ଞ ବିଶ୍ରବା ଜନ୍ମିଲେ। ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଥିଲେ—ମନ୍ଦାକିନୀ ଓ କୈକସୀ।