ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବା, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଭାରତ ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କ କଥା ଓ ଚରିତ୍ର କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଦାଲିର ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ପିଉଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏଭଳି କହୁଥିଲେ— “ହେ ଦିନମଣି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ନାୟକ, ମୋର ମହାପାପ ଦୂର କର; ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜିତ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କରି ସେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ; ଫୁଲର ଶଯ୍ୟାରେ ପହଞ୍ଚି ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ କେବେ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ସୀତା, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି— ହାୟ, ଜାନକୀ ନିଜେ! ରାଜସଭାର ଦୃଷ୍ଟି ଯାହାକୁ କେବେ ସ୍ପର୍ଶ କରିନଥିଲା, ସେ ସୀତାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିକାରୀମାନେ, ଯମଦୂତ ସମାନ, ଦେଖୁଛନ୍ତି। ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, କେବେ ଭୁକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ସୀତା, ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହାନ ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତିରେ ଏହି କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଅନୁଭବରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଭାରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ତେବେ ରାଜା ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ, ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧମ ଓ ଅଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀକୁ, କାହିଁକି କଥା କହୁଛନ୍ତି? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ଭାଇ ରାମ ବନକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଅଭାଗା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ନିଦ୍ରା ମାନେ ମାନେ ପାପ ଶୁଧି; ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଦ ମଧୁର ସ୍ମୃତିରେ, ହେ ସୁମନ୍ତ, ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ନିଶ୍ଚୟ ସୁମିତ୍ରା, ନୀତିବାନ୍, ପତିଭକ୍ତା, ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ଏଇ ଗ୍ରାମରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାରତ, ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତିରେ ଓତପ୍ରোତ, ଉଚ୍ଚରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି; ସେ ଏହି ଗ୍ରାମକୁ ଦେଖିଥିଲେ। ଏମିତି ଦିନ ଚାଲିଗଲା। ଏବେ ଶେଷ ମହାପାତ୍ର କହିଲେ— ଏହି ଭାଇମିଳନ ଆଶାରେ ଅଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଭାରତ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ବାୟୁପୁତ୍ର ଶୂର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ମଣି ପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁଥିଲା— “ହେ ଶୂର ହନୁମାନ, ମୋର ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ବିରହରେ କମ୍ପିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଦ୍ରବିତ। ହେ ବାୟୁସୁତ, ତୁମେ ସେ ଭାଇଁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଯିଏ ବିରହରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେହ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଜଟା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ବିରହରେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ମାତା ପରି ମନେ କରନ୍ତି, ସୁନାକୁ ମାଟି ପରି ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ପରି ଯେଉଁଠି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି— ସେ ମୋର ଧର୍ମଜ୍ଞ ବନ୍ଧୁ। ବିରହ ଅଗ୍ନିରେ ତାପିତ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଏବେ ମୋ ଆଗମନ ସଂବାଦର ଆନନ୍ଦ ମୃଜା ଦେଉ। ତାଙ୍କୁ କହ, ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ଵାନର ନାୟକମାନେ, ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ଆଦି ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଶୁଭପୂର୍ବକ ବସି ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ମୋର ଭାଇ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଏଭଳି ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଭାରତଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ହନୁମାନ ଭାଇ ବିରହରେ କ୍ଷୀଣ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର କଥା ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଭକ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ହନୁମାନ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲେ। ଭାରତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ହସ୍ତ ଜୋଡି ସମ୍ମାନ କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ସ୍ୱାଗତ! ରାମଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ କହ।" ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଦହିଣ ହାତ କମ୍ପିତ ହେଲା, ହୃଦୟରୁ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲା, ମୁହଁ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ବାନରନାଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିକଟରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଜାଣ।" ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସଂବାଦର ଅମୃତରେ ଭିଜି, ଭାରତ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ରାବଣଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ— “ମୋର କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ତୁମର ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ଦାସ, ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶବାହକ।" ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅର୍ପଣ ନେଇ, ଆନନ୍ଦରେ ହନୁମାନ ଦେଖାଇଥିବା ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବସିଥିବା ମନୋହର ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି। ରାମ ଦେଖିଲେ, ଭାରତ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଆସୁଛନ୍ତି, ଜଟା, ଚୀର ଓ ଭୃସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭାଇ ପରି ବେଶ ଧାରଣ କରି, ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହରେ ସେଠାରେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି। ଏଭଳି ରାଜାକୁ ଦେଖି, ରାମ ଚିନ୍ତା କଲେ— “ହାଁ, ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ରାଜାମାନଙ୍କର ରାଜା, ଜ୍ଞାନୀ। ମୋର ବିରହରେ ଚୀର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ପଦେ ପଦେ ଆସୁଛନ୍ତି— ଅରଣ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆଉ କେବେ ମୋ ପାଇଁ ଆସିନଥିଲା। ବିରହରେ ସେ ଯେପରି ବଦଳିଯାଇଛନ୍ତି— ହାଁ, ମୋ ଜୀବନ ଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ଦେଖ। ମୋ ଆଗମନ ସଂବାଦ ଶୁଣି, ବଡ଼ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।" ଏଭଳି କହି, ରାମ ଭିବୀଷଣ, ହନୁମାନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରୁ ଶୀଘ୍ର ତଳକୁ ଅବତରିଲେ।