ଏହି ସଂସାରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯେତେ ରାତି ଓ ବର୍ଷ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଇ ଯାଏଁ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ରହିଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶେଷ ସମୟ ଆସିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ଲୋକମାଣେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କାଳାଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଯେଉଁ ପଞ୍ଚ କୋଶ ଅଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ। ସେଇ ପ୍ରକୃତି, ଯାହା ହରିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ସଦା ଏହି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି; ଏହି ଲୀଳା ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାୟାର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରକୃତି, ଓ ମାୟା—ଏହି ସବୁ ସଦା ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ, ସେ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର ମୂଳ କାରଣ। ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ଯୋଗନିଦ୍ରା, ମହାମାୟା, ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ—ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ୱାମିତ୍ୱରେ ଅଛି। ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସଦା ପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ; ଅନେକ ପ୍ରକୃତିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠା ଘନ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଅନ୍ଧକାର ରହିଛି। ଏହାର ଉପରେ, ସୀମାରେ, ଅନନ୍ତ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଭାବରେ ବିରଜା ଅଛନ୍ତି; ସେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଥଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ। ସେଠି ସଂସ୍ପନ୍ଦନ ଓ ସଂକୋଚ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ; ଏଭଳି ପ୍ରକୃତି ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ମହାପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିର ପରମ ଆକାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଧରଣର ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ପ୍ରଧାନ ଓ ପରମ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବିରଜା ନଦୀ ବହୁଛି। ସେ ଶୁଭ୍ର ନଦୀ, ବେଦଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ସ୍ୱେତ ଜଳରେ ବହୁଥିବା, ସେଠାରୁ ପରେ, ପରମ ଆକାଶରେ ଅବିନାଶୀ ତିନି ଧରଣର ସ୍ୱରୂପ ଅଛି। ସେଠି ଅମୃତ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅନନ୍ତ, ପରମ ନିବାସ ଅଛି; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ମୟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ—ଏହା ବ୍ରହ୍ମନ୍ର ନିବାସ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଅନେକ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅକ୍ଷୟ, ସମସ୍ତ ବେଦମୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରୁ ଅଲଗା। ଏଠି ଅନେକ, ଅଜର, ଶାଶ୍ୱତ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ମୋକ୍ଷର ନିବାସ, ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଦାୟକ। ଏହାର ସମ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଚମତ୍କାରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସୁଖ ର ମହାସାଗର। ଏଭଳି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେଇ ପରମ ବିଷ୍ଣୁ ନିବାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଆଲୋକ ଦେଇପାରେନାହିଁ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ପୁନର୍ବାର ସଂସାରକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ; ଏହି ହରିଙ୍କର ପରମ ନିବାସ। ଏହି ପରମ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ନିବାସକୁ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା, କିମ୍ବା ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ହରି ନିବାସର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ବସନ୍ତି; ଜାଣିଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଜାଣିଥିଲେ, ଏହି ନିବାସ ଏଭଳି ଅଛି। ଏହି ଅବିନାଶୀ, ବେଦ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି—ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି କ’ଣ ପାଇବ? ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠି ଏକାଠି ବସନ୍ତି। ମୁନିମାନେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ପରମ ନିବାସ ଦେଖନ୍ତି; ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଦିବ୍ୟ, ମହାନୟନ ପରି ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେବତା ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗରେ ପ୍ରଧାନ ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ନିବାସକୁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ୍ର ତାତ୍ପର୍ୟ ବିଚାର କରି, ମୁଁ ଏହାକୁ କହିବି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ନିବାସ, ଯାହାକୁ ମଙ୍ଗଳ ନିବାସ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅନେକ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଗାଈ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖୀ ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ଏଠି ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଗୋପାଳକ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ନିବାସ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଗାଈ ଓ ଗୋପମାନେ ଥିବା ସେଠି ନିବାସକୁ ଆନନ୍ଦ ନିବାସ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ଧକାର ତୁଳନାରେ ଉପରେ, ଅବିନାଶୀ ଜ୍ୟୋତିର ରୂପ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଧାର, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶାଶ୍ୱତ। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ପୃଥିବୀରେ, ପରମ ନିବାସରେ, ଦୁଇ ଶାଶ୍ୱତ କୁମାରୀ ଜାଗ୍ରତ ଅଛନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପୁରାତନ। ଯାହାଠାରୁ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀମାନେ, ଯୁବତୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏଠି ପୁରାତନ ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା ବସନ୍ତି। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ମହିମା ଓ ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଠି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଙ୍ଗ ଆଶା କରି ସେଇ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ପରମ ନିବାସକୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସୁଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ, ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ—ଏହିକାରଣେ ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ପରମ ପଦ, ଦିବ୍ୟ, ଅମୃତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ; ଅବିନାଶୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବୈକୁଣ୍ଠ, ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାନ। ଏହି ପରମ ଆକାଶ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପୁରାତନ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ନିବାସର ପର୍ୟାୟବାଚୀ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ତିନି ଧରଣର ମହିମାର ରୂପ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଏହିପରି ମହାପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତି ସହସ୍ରିକା ଖଣ୍ଡରେ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ, ଏହି ୨୨୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ 'ତିନି ଧରଣର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଣାଉଛି ଜୟ ଓ ବିଜୟଙ୍କ କଥା। ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦିତିର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବଳଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇ ଦୈତ୍ୟପତି।