ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବରେ ବୁଝି, ଜଣେ ଭକ୍ତ ଭଳି ଭାବେ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ତାଙ୍କର ଦାସ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଶ୍ରୀମୟ ନାରାୟଣ, ସେ ମା, ବାପା, ପୁଅ, ସ୍ବଜନ, ନିବାସ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବରେ। ଶ୍ରୀଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିଥିବା, ଶାସ୍ତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ। ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ଅସୁଦ୍ଧ ଗୁଣସମୂହ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଜଗତ ଉପନିଷଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ସେ ସବୁ ଅନିତ୍ୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର। ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି ଯେ, ପ୍ରକୃତିରୁ ହରିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ନେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଅନିତ୍ୟତା ଉଚ୍ଚାରିତ। ଲୀଳାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦେବତାମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ନାୟକ ବିଷ୍ଣୁ, ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାର ଅଧିପତି, ପ୍ରଥମେ ଚାରି, ପରେ ଦଶ ସାଗର ଓ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବ ଓ ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତମାନେ ସହିତ ଏହି ଶୋଭାମୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି। ଦଶ ଅଧିକ ଗୁଣ ଓ ସାତଟି ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିବା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ କାଳ, କଷ୍ଠା ଆଦି ରୂପେ ସମୟ ଚକ୍ର ଘୂରିଥାଏ। ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ହେଉଛି ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଚକ୍ର। ଏତେ ରାତି ଓ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବିନଶ୍ଟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତର ଜଗତମାନେ ସମୟର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣ ଥିବା ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ; ସେଇ ପ୍ରକୃତି, ହରିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା, ଭଗବାନ ନିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି; ଲୀଳାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦେବତାମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ମାୟା ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ମାୟା—ଏହି ତିନୋଟି ଗୁଣରେ ସଦା ଗଠିତ, ସେ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ନିତ୍ୟ କାରଣ। ଯୋଗନିଦ୍ରା, ମହାମାୟା, ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ପ୍ରକୃତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି—ଏସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ଅଂଶ। ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସଦା ପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ; ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠା ଗଢ଼ା, ଅଚ୍ୟୁତ ଅନ୍ଧକାର। ଉପରେ, ସୀମାନ୍ତରେ ଅଛି ଅନନ୍ତ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବିରଜା; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଧାରିତ। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିସ୍ତାର ଓ ସଂକୋଚ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସ୍ମରଣୀୟ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରକୃତିରେ ବିଲୀନ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ମହାପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ପରମ ରୂପର ମହିମା। ଏବେ, ହେ ପାର୍ବତୀ, ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଧାରାର ମହିମା ଶୁଣ। ପ୍ରଧାନ ଓ ପରମ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବହୁଛି ବିରଜା ନଦୀ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ନଦୀ ବେଦମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ପସିନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳରେ ବହୁଛି; ତାଙ୍କ ପାରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ, ଅଛି ଶାଶ୍ୱତ ତିନି ଧାରାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଏହି ଅମୃତ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବାସ; ପବିତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ମୟ, ଦିବ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ—ଏହା ବ୍ରହ୍ମନ୍ର ଆଧାର। ଏହା କୋଟି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅକ୍ଷୟ, ସମସ୍ତ ବେଦମୟ, ପବିତ୍ର, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଅନେକ, ଅଜର, ଶାଶ୍ୱତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ମୋକ୍ଷ ନିବାସ, ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଦାୟକ। ଏହା ସମାନ ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଛି ନାହିଁ, ଆଦି ଅଥବା ଶେଷ ନାହିଁ, ମଙ୍ଗଳମୟ; ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀ, ଆନନ୍ଦମୟ, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ସାଗର। ଏଭଳି ଗୁଣରେ ଆଦି ଠାରୁ ଶୋଭିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ; ସେଠାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ବା ଅଗ୍ନି ଆଲୋକିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପୁଣି ଫେରି ଆସିବା ନାହିଁ; ଏହା ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ପରମ ଧାମ। ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ, ଅକ୍ଷୟ ବିଷ୍ଣୁଧାମ କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ସଭା, କେହି ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଧାମର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରଭୁ ବସନ୍ତି; ଜଣେ ଜାଣନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଏହି ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଅକ୍ଷୟ ବେଦ ରହସ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି—ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ପୁଣି କଣ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କରିବେ? ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଠି ସାଙ୍ଗରେ ବସନ୍ତି। ମୁନିମାନେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହା ଅକ୍ଷୟ, ଶାଶ୍ୱତ, ଦିବ୍ୟ, ଓ ଚକ୍ଷୁର ପରି ବିସ୍ତୃତ। ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ବା ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ଅର୍ଥ ବିଚାର କରି, ମୁଁ ଏହାକୁ କହିବି, ହେ ସୁସୀଳେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ, ଯାହାକୁ ମଙ୍ଗଳଧାମ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅନେକ ଶୂଙ୍ଖ ଥିବା ଗାଈମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ। ଏଠାରେ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଗୋପାଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଗାଈ ଓ ଗୋପମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଏହି ଧାମକୁ ସୁଖଧାମ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଙ୍ଗର, ଅନ୍ଧକାର ତଳେ ନୁହେଁ, ଅକ୍ଷୟ ଜ୍ୟୋତି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଧାର, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶାଶ୍ୱତ। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଭୂମିରେ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମରେ, ଦୁଇ ଶାଶ୍ୱତ ଯୁବକ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରାଚୀନ। ତାଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀମାନେ, ଯୁବତୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା ବସନ୍ତି।