ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହରେ ତାଜା ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ସେ ଅଙ୍ଗଲଗା, ଚୁମ୍ବନ ଓ ଖେଳଧଳାର ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ସେଠିକି, ସେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ସମାନ ବୟସ ଓ ଚର୍ମର ଜଣେ ପୁଅ ପାଇଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ପରମପ୍ରୀତିବର୍ଧନ। ଦୁଃଖର କଥା, ଏହି ପୁଅକୁ ଜଣେ ଭାଲୁ ଖାଇଦେଇଥିଲା ଓ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲା। ଏହି ପୁଅକୁ ମନେ ପକାଇ, ଦଶରଥ ଭାବିଲେ—ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ମୋର ହୃଦୟ ଅନ୍ୟପଟେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଉଛି। ଏପରି ଭାବି, ସେ ଏହି ଅତି କୁଞ୍ଚିତ ପୁଅକୁ ଧରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସାଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଦଶରଥ ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର ସହିତ, ପରାଜୟର ଦୁଃଖକୁ ମନେ ରଖି, ସେଠି ଖୁସିରେ ରହିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ମାସ ରହି, ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବା, ଯାହାକୁ ପୁତ୍ରପୋଷଣ କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିପାରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ରାଜ୍ୟ ଜୟ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ମୋର ପ୍ରାପ୍ତି, ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଛି।" ଏହିପରି ଭାବି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏପରି ପୁଅ କିପରି ମିଳେ?" ଏବଂ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ। ସାଧ୍ୟା ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ—"ହରି ଓ ଈଶାନଙ୍କୁ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ, ମିଠା, ଫୁଲ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କର, କୌ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରା, ମୁଙ୍ଗ ଚୁଣା ଲଗାଇ ଭଲରେ ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରା, ମୁସ୍କ୍କ, ଅଗୁରୁ ଓ କଷ୍ଟୂରୀ ଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଶୋଭା ଦିଅ। ତୁଳସୀ, ଯୂଥିକା, କରବୀର, ନୀଳପଦ୍ମ, ରକ୍ତପଦ୍ମ, କୋକନଦ, ଦ୍ରୋଣ, ମାରୁଭା, ମଦନକ, ପାହାଡ଼ କର୍ଣ୍ଣିକା, କେତକୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ଦେଇ ପୂଜା କର। ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପୁରୁଷସୂକ୍ତ କିମ୍ବା ନାମ ଦ୍ୱାରା ଷୋଡଶଉପଚାର ପୂଜା, ନମସ୍କାର, ନୃତ୍ୟ କର, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁ।" "ଏଭଳି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୁଞ୍ଚିତ ପୁଅ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏହିପରି ପୂଜା କର,"—ସାଧ୍ୟା ଏପରି କହିଲେ। ଦଶରଥ ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ସେଠି ରଖି, ଆଉ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ କଲେ। ତାପରେ, ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବର ଚାହିଁ।" ରାଜା କହିଲେ—"ଧର୍ମଶୀଳ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଲୋକହିତକାରୀ ପୁଅ ଦିଅ।" ତାପରେ ଚାରି ରାଜମହିଷୀ—କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୁରୂପା ଓ ସୁଭେଷା—ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆମ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଜଣେ ପୁଅ ମିଳୁ।" କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ—"ଯଦି ପ୍ରଭୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ପୁଅ ମୋ ପାଖରେ ଜନ୍ମ ନିଅ।" ରାଜା କହିଲେ—"ଏହି ମୋ ଇଚ୍ଛା, ପ୍ରଭୁ ହରି, ଦେବମାନେଙ୍କ ନାଥ, କମଳନୟନ, ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ବିଭୀଷଣ ତିଆରି କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଚରଣ, ନିତ୍ୟ ହରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।" ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବି।" ଏହା ପରେ, ହରି ଯଜ୍ଞ ପାଏସକୁ ଚାରି ଭାଗ କରି, ଚାରି ରାନୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏପରି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁରୂପାଙ୍କୁ ଭରତ, ସୁଭେଷାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଆସି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ। ତିନି ଲୋକକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ 'ରାମ' ନାମ ଦେଲେ; ରୂପ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଶୁଭ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅଙ୍କୁ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ', ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବେ ବୋଲି 'ଭରତ', ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବେ ବୋଲି 'ଶତ୍ରୁଘ୍ନ' ନାମ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନାମ ଦେଇ ନିଜ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଶିଶୁମାନେ ବଢିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏବେ, ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମ ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ମୁହଁ କଳା ଚନ୍ଦ୍ରପରି, ଠୋଠ ବିମ୍ବା ଫଳ ସଦୃଶ ଲାଲ, ଉଚ୍ଚ ନାକ ତିଲ ଫୁଲପରି, କପାଳରେ ମୁକୁତ ବାନ୍ଧା, କାନରେ ଝୁଲିଥିବା କୁଣ୍ଡଳ, ଛାତିରେ ମୋତିର ମାଳା ଓ ଚମକୁଥିବା ସୁନା, ବାହୁରେ କଙ୍ଗନ, ଝୁଣ୍ଡା ରତ୍ନ ଚୁଡ଼ି, ଅଙ୍ଗୁଠି, ଶୋଭାମାନ ସୁନା ହାର, ପାଉଁରେ ଗୁଞ୍ଜୁରୁ ଅଳଂକାର, ତଳେ ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ, କଦଳୀ ଗଛପରି ଉରୁ, ଚଉଡ଼ ବକ୍ଷ, ସୁସ୍ଥିର କଟି, ଗଭୀର ନାଭି, ନୀଳମଣି ପରି ଛାତି, ଶଂଖପରି ଗଳା, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି କପାଳ, କୁନ୍ଦଳିତ କଳା କେଶ, ଅଂଶୁରେ ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା, ରକ୍ତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ନୟନ, ମହେଶ୍ବରଙ୍କ ଭଳି ଧୂଳି ଲଗାଇଥିବା, ଦିଗମ୍ବର ଭଳି ଅଳଂକୃତ—ଏପରି ଶିଶୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ହୃଦୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ଗଦଗଦ ହେଲେ, ପୁଅକୁ ଅଂକରେ ଧରି, ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଏବେ, ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଖେଳୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ବାପାଙ୍କ ଆଖରେ ଚଢ଼ି, କିଛି କଥା କହିଲେ। ଏଠି ଉଠି, ଏଠି ଯାଇ, "ବାପା, ଯିବି କି? ବାପା, ଶୁଅ କି? ବାପା, ଖେଳିବି କି?"—ଏହିପରି କହି, ରାଜା ପୁଅର ସନ୍ତୋଷରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏକଥର, ରାଜା ଭୋଜନ ପାଇଁ ବସିଥିବାବେଳେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଶିଶୁ ଖେଳରେ ଲୀନ, ଅନେକ ଖେଳୁଥିବା ହାତରେ ଦୌଡ଼ି, ରତ୍ନଖଚିତ ସୁନା ଥାଳିରେ ପକାଯାଇଥିବା ଭୋଜନକୁ ବାମହାତରେ ନେଇ, ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରାଜା ଏହିକୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭାବିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଖେଳ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଝଟକା ବାଉଳି ଆସି, ରାମକୁ ପଡ଼ାଇଦେଲା, ରାମ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମରାକ୍ଷସ ରାମକୁ ଧରିନେଲା, ରାମ ଅଚେତନ ହେଲେ। ସାଙ୍ଗ ଶିଶୁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଜଣାଇଲେ। ରାଜା ରାମକୁ ନେଇ, ଅଛି କଣ ହେଲା ଜାଣିବାକୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ରାମକୁ ବ୍ରାହ୍ମରାକ୍ଷସରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ତାପରେ, "ତୁମେ କିଏ?"—ପଚାରିଲେ।