ଶ୍ରୀରାମ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ କଥାଟି ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଏହି କଥା କିଏ ରଚିଥିଲେ, କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହିପରେ ଜାମ୍ବବାନ ନିଜେ ପ୍ରଜାପତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ କେଶବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣ କଥା କହିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଂଚିତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହିପରି ଦଶରଥ ମହାବଳି, ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଓ ନଗରଜୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଥିବା ରାଜା, ଏକଦିନ ପଦ୍ମଯୋନି ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ନମସ୍କାର କଲେ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଏକ ଶତ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହିତ ଅଶ୍ୱାରୋହଣ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଦେହ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ଦଶରଥ, ବିଷ୍ଟରଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୂଜା କରି ଯୁଦ୍ଧାଭିଯାନକୁ ବେରିହେଲେ। ସେଠାରେ ସାଧ୍ୟ ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଦଶରଥଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ ଓ ଦୁହିଁ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଏକମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା, ଶେଷରେ ଦଶରଥ ସାଧ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ନେଲେ। ଏବେ ସାଧ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଭୂଷଣ, ତାଙ୍କ ସହ ଅଳ୍ପ ସେନା ନେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦଶରଥ ଭୂଷଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏପରି ଏକ ଶୋଭାମୟ, ସମାନ ବୟସ୍କ, ନୂତନ କମଳଦଳ ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗରେ ଚିହ୍ନ, ଯୁବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଚୁମ୍ବନର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଏହି ପୁଅକୁ ମୁଁ କିପରି ମାରିପାରିବି? ଯଦି ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ପିତା, ମାତା, ଯୁବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା କ’ଣ ହେବେ?” ତାଙ୍କ ମନେ ଆଉ ଏକ ମନ୍ତ୍ରଣା ଚାଲିଲା, “ମୋର ଏପରି ଏକ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ପରମପ୍ରୀତିବର୍ଧନ ନାମକ ଥିଲେ, ଯିଏକି ଭାଲୁ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଦିଆଯାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ ଏହି ପୁଅ ମୋତେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏପରି ଭାବି, ସେ ଭୂଷଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛା ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଦଶରଥ ଓ ସାଧ୍ୟା, ପୁଅ ସହ, ପରାଜୟର ବେଦନାକୁ ମନେ କରି, ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚିଲେ। ଦଶରଥ ଏଠାରେ ଏକମାସ ରହିଲେ, ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରମୋଦ ପାଇଲେ ଓ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଯେଉଁ ସନ୍ତାନପୋଷଣ, ତାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ; ମୋର ଏତେ ରାଜ୍ୟଜୟ କେବଳ ବିୟୋଗ ମନେ ପଡିଲେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏପରି ପୁଅ କିପରି ମିଳେ?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ସାଧ୍ୟା ସମସ୍ତ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ। ସେ କହିଲେ: “ହରି ଓ ଈଶାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ସମସ୍ତ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ମିଠା, ଫୁଲ ଇତ୍ୟାଦି ଦିଅ; କେଶବଙ୍କୁ ଗୋଘୃତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରା, ମୁଙ୍ଗ ଚୁରୁଣୀ ଲଗାଇ, ପୁନଃ ମିଠା ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରା; ଚନ୍ଦନ, କସ୍ତୂରୀ, ଅଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବସ୍ତ୍ର, ତୁଳସୀ, ଯୂଥିକା, କରବୀର, ନୀଳ କମଳ, ରକ୍ତ କମଳ, କୋକନଦ, ଦ୍ରୋଣ, ମାରୁଭା, ମଦନକ, ପାହାଡ଼ କର୍ଣ୍ଣିକା, କେତକୀ ପତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର; ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପୁରୁଷସୂକ୍ତ କିମ୍ବା ନାମ ଦ୍ୱାରା ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା, ପ୍ରଣାମ, ନୃତ୍ୟ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଚାହିଁ। ଏପରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଅଭିଷ୍ଟ ପୁଅ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ସାଧ୍ୟା। ଦଶରଥ ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ରଖି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ସବୁ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଶେଷରେ ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରୁ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଦେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବର ଚାହିଁ।” ରାଜା ଚାହିଲେ, “ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପ୍ରଜାହିତେଷୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁଅ ମୋତେ ଦିଅ।” ତାପରେ ଚାରି ରାଣୀ—କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୁରୂପା, ସୁବେଷା—ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଆମେ ଏକ ପୁଅ ଚାହୁଁ।” କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏହି ପୁଅ ମୋତେ ଜନ୍ମ ନିଅ।” ଦଶରଥ କହିଲେ, “ଏହି ମୋର ଇଚ୍ଛା; ହେ ହରି, ଦେବେଶ, କମଳନୟନ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳଙ୍କ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ନିତ୍ୟ ହରି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।” ଏହିପରି ଷ୍ଟୁତି କରିବା ପରେ ପ୍ରଭୁ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ତୁମ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବି।” ତାପରେ ଅଞ୍ଜଳିରେ ପ୍ରସାଦ ଚାରି ଭାଗ କରି ଚାରି ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି କୌଶଳ୍ୟାରେ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁରୂପାରେ ଭରତ, ସୁବେଷାରେ ଶତୃଘ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାପରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଆସି ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଗୁଣ, ରୂପ, ପ୍ରଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ରଖିଲେ—ତିନି ଲୋକକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବାରୁ ରାମ, ଆକୃତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପୃଥିବୀର ଭାର ହରିବା ପାଇଁ ଭରତ, ଶତ୍ରୁ ଘାତକ ହେବାରୁ ଶତୃଘ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମା ତା’ପରେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ, ଶିଶୁମାନେ ବଡ଼ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏବେ ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ—ପଦ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ, ବିମ୍ବା ଫଳ ରଙ୍ଗ ଠୋଠ, ତିଳ ଫୁଲ ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ନାକ, ମୋତି ମାଳା, ଶୋଭାମୟ କଣ୍ଠ, ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କାର, ଗୋଲ୍ଡ ଅଂଶ, ଚରଣ ତଳେ ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ, କଦଳୀ ଗଛ ସଦୃଶ ଜଂଘା, ସୁସ୍ଥିର କଟି, ସ୍ନିଗ୍ଧ ନାଭି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଛାତି, ଶଂଖ ସଦୃଶ କଣ୍ଠ, ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁହଁ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଭାସିଥିବା କପାଳ, କୁନ୍ଦଳିତ କେଶ, ଅଂକ ଧୂଳିରେ ଧୂସର, ଲାଲ ଓ କମଳଦଳ ସଦୃଶ ଚଳିତ ଦୃଷ୍ଟି, ଶିଶୁ ମହେଶ୍ୱର ସମାନ ରୂପରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦଶରଥ ଦେହ ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଗଲେ, ପୁଅକୁ ବୁକରେ ଜଡି ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଶିଶୁ ରାମ, ଖେଳିଖେଳି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ଚଢି, ପାଖରେ ବସି, କିଛି କଥା କହିଲେ। ଏପରି ଏଠି-ସେଠି ଦେଖି, “ପିତା, ମୁଁ ଯିବି? ପିତା, ମୁଁ ଶୋଇବି? ପିତା, ମୁଁ ଖେଳିବି?”—ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରି, ରାଜା ପୁଅଙ୍କ ସୁଖରେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।