ଗୌତମ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭାବି ବସି ରହିଲେ—ବଡ଼ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରି ନାହାନ୍ତି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ରାତି କି ଦିନେ ଆସିବ। ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟି ଅଛି; ଏଠାରେ ଭୋଗରେ ସୁଖ ଓ ବେଦନା ମିଳେ, ମାଣବ, କୀଟ, ପୋକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଲଗା; ଏକ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ମାତ୍ର ଜୀବନ ନୁହେଁ। ଜନ୍ମବେଳେ ମହା ଅଜ୍ଞାନ ରହେ; ଶିଶୁବେଳେ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନ; ଶାଇଶବରେ ଅସ୍ଥିର ପଦ ଓ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ, ଏହିଭଳି ଚାଲିଥାଏ। କିଶୋର ଅବସ୍ଥାରେ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭେ; ଯୁବାବେଳେ ରତି ଓ ନାରୀମାନେ ଉପରେ ଆସক্তି ଥାଏ; ଯୁବାବସ୍ଥା ଯିବାପରେ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଖାଯାଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଭୋଗର ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିପାରି ନାହାନ୍ତି; କଫ, ଲାଲ, ଚିହ୍ନ, ପକା କେଶ, ଅସ୍ଥିର ଦେହ ଏବଂ କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, କଫ, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ କିଛି ଧରିପାରି ନାହାନ୍ତି, କିଛି ଜାଣିପାରି ନାହାନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଖାଇ ନିଜେ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇ ଶରୀର ଚିଁଡିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି; ଖାଇବାବେଳେ କଫ ଖାଦ୍ୟରେ ଅଟକି ଯାଏ, ଗଳା ଭିତରେ ଯାଇପାରି ନାହାନ୍ତି। କଫ ଦେଖିଲେ ବାୟୁ ତଳ ଦ୍ଵାରା ଶବ୍ଦ ହୋଇ ବାହାରି ଯାଏ; ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ କଫ ଉତ୍ସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ପୁଅ ରାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଗଲି କରନ୍ତି, ଶିଶୁମାନେ ଉପହାସ କରନ୍ତି; ପୁନି ପୁନି ବଡ଼ମାନେ ଚାଲିଯିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାନ୍ତି। ଖାଇବା ଓ ଅନ୍ୟ କାମ ପାଇଁ ଡାକିଲେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି, ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯିବାକୁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଆତଙ୍କରେ ପଡ଼ନ୍ତି। "ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, କିପରି ଖାଇବି, କିପରି ଶୁଇବି, କିପରି ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦଉଁ, କିପରି ଯାଉଁ, ପରଲୋକରେ କଣ ହେବ?"—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ସଦା ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହେ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିନାହାନ୍ତି; ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ରାଘବ। ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନିମ୍ନ କରି, "କଣ କରିବି?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ପାପୀ ଭାବି, ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବହିରେ ପଠାଇଲେ; ଗୌତମ ବାହାରେ ଦ୍ୱାର ନିକଟେ ଦଉଁ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। ଭୂମିରେ ବସି, ରାମ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ତୁମେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ସ୍ପଷ୍ଟ କର;" ଗୌତମ କହିଲେ, "ମୁଁ କୌଣସି ପାପ କରିନଥିବା ନାହିଁ," ଏହିପରି କହିଲେ। ଦୁଃଖ ଭରା ରୁଦନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, "କିପରି, ପିତା?" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।" ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ, ପୁନି କରାଯାଏ—ଗୌତମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମହା ପୌରାଣିକ, ଆପଣଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି—" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ପାପୀ ସଂଗ କ୍ଷୁଦ୍ର; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ।" "ଏହା ବିନା, କିଏ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦିଏ, ଏହା ଅବୈଧ; ପ୍ରଥମ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଏକଥର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଇଁ ଦୁଇଥର।" "ତୃତୀୟ ପାଇଁ ତିନିଥର; ଚତୁର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଅନେକ ପାପ କରିଛ;" "ମୁଁ କିପରି ଏପରି ଜଣେ ପାପୀ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଇପାରିବି?" ଗୌତମ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କିଏଠି ଯାଉଁ?" ତିନି ଦିନିର ଉପବାସ କରି, ଶିବ ରାତ୍ରି ଉପବାସ କଲେ। ଚତୁର୍ଥ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କଲେ, ବହୁତ ଦୁଃଖରେ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଫଳ ଓ ବାର୍କ ଉପରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ଶରୀର ଶିଉଁ ଓ ଦୁଃଖ ଭରା ମନେ ମନେ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ। "ମୋର ପାପରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳିବ, ଏବେ ମୁଁ ନିର୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି? ଏହି ବିଶାଳ, ସୀମାହୀନ ପାପ କଣ?" "ମୁଁ ଶୁଣିଛି, କିଏ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେନାହିଁ; ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ବୋଧହୁଏ ଜଣା ପଡ଼ିବ।" ଏପରି ଭାବି, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଏକ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।" "ଜନ୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରିୟା କରନ୍ତୁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ଆଜି ଶୁଣିବି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।" "ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ପୁରାଣ ପଠନ୍ତୁ; ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।" ପୌରାଣିକ କହିଲେ—"ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୁରାଣ ପଠିବି, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ।" "ତୁମେ କଉଁ ପୁରାଣ ଚାହୁଁଛ?" ଗୌତମ କହିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଓ ପ୍ରୀତିକର ପୁରାଣ କହନ୍ତୁ।" "ଯାହା ଶୁଣିଲେ ହରି ଓ ଈଶ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନ ହୁଏ।" ପୌରାଣିକ କହିଲେ—"କୂର୍ମ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ପୁରାଣ, ଯାହା ଦୁଇ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନାହିଁ।" "ଯିଏ ଏହା ପ୍ରଥମେ ଶୁଣେ, ତାଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୁଣାଇଲେ ବାଧା ଆସେ।" "ଯଦି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଚିନ୍ତା କରେ ଯେ ପତ୍ନୀ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଶୁଣିବି, ଏବେ ମୁଁ ଏକ କ୍ଷମା ଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶ୍ରୋତା ଓ କଥାକାର ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୋଷ ନାହିଁ।" "ଯଦି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନୁରାଗ ହୁଏ," "ତେବେ ମହେଶ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦିଅନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ଦେଖା ପାଉନ୍ତି।" ଏଠାରେ ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—"ଏତେ ପାପ ମଧ୍ୟରେ, କିପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପାପ ମୁକ୍ତ କରିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?