ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଜୀବନର ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ବିଷୟରେ କିଛି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା । ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଥିଲା ଯେ, ନିମ୍ବୁ, କୁସୁମ୍ବ, ଲାଲ୍ ଫଳ, ଅରରୁ, ନଡ଼ିଆ ଓ କୁମ୍ଭା ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କୋବିଦାର ଗଛର ଫଳ, ତେଲରେ ରନ୍ଧା ଦୁଧ, ମାନବୀୟ ଦୁଧ, ମହିଷ ଓ ଗଧାର ଦୁଧ, ସଂତାନ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଜନନୀଙ୍କ ଦୁଧ, ଏବଂ ଛାଗ ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଉଟ ଦୁଧ, ଏକ ପା ଥିବା ପଶୁର ଦୁଧ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁର ମାଂସ, ବଛା ମରିଯାଇଥିବା ଗାଈର ଦୁଧ, ଏବଂ ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା । ଏହି ନିୟମଗୁଡିକ ଅନୁସାରେ, ନଡ଼ିଆ ରସ କଞ୍ଚା ଓ କଞ୍ଚା ଦେଉଥିବା ପାତ୍ରରେ, ମଧୁ ସିସାର ପାତ୍ରରେ, ତକ୍ର ଗ୍ଲାସରେ, ଏବଂ ଘିଏ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡିକରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଟିର ପାତ୍ରରେ, ପୁରୋଡ଼ାଶ ସିଲଭରରେ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାତ୍ର ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ପାତ୍ର ଭିତରେ ଗୁଣ୍ଡା ଲଗାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ପନ ଫଳ, ଗୁଣ୍ଡା ପନ ପତ୍ର ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରନ୍ଧା ପନ ଫଳ, ଚାଉଳ ପାୟେସରେ ଲୁଣ ମିଶାଇବା, କିମ୍ବା ହାତରେ ଏହା ଧରିବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସିନ୍ଧ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, କାମ୍ବୋଜ, ମଗଧ ଓ ସିଂହଳ ଦେଶରେ ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ମିଶାଇବା ଦୋଷ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ଏହି ଦୁଇଟି ମିଶିଲେ ଦୋଷ ହୁଏ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ ରହିଛି । ଅତିରିକ୍ତ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ନିନ୍ଦା ହୁଏ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇ ବସିଲେ—"ମହାପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଦିନେ କି ରାତିରେ ଆସିବ ।" ପରଲୋକରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମିଳିଥାଏ, ଏଠାରେ ଭୋଗରେ ମିଳେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ପୋକା, କୀଟ, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ କାରଣ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏକ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ରୂପ ନୁହେଁ । ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଅଜ୍ଞାନ, ଶିଶୁବେଳେ ଅଳ୍ପ ବୁଝ, ବାଳ୍ୟକାଳରେ ଡଗମଗା ଚାଲି, ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ ରହେ । କିଶୋରାବସ୍ଥାରେ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ନାରୀ ସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତି, ଯୁବାବସ୍ଥା ପରେ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇ ଚିନ୍ତା । ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଭୋଗର ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀର ଅସମର୍ଥ, କଫ, ଲାର, ଚମଡ଼ିର ଚିହ୍ନ, ପକା କେଶ, ଅସ୍ଥିର ହାତପା ଦେଖାଯାଏ । ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଗ୍ୟାସ୍, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତା ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ସେ କିଛି ଧରିପାରେ ନାହିଁ, କିଛି ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ । ନାରୀମାନେ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଲଜ୍ଜା ଭୁଲି ନିଜ ଶରୀର ଚୁଲିଅଛି, ଅପ୍ରସନ୍ନ ମନୋଭାବ ଓ ଜୀବନର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । ସେ ତାଙ୍କ ପିଛୁ ଚୁଲିଅଛି, ଗୋଟିଏ ହାତରେ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଉଛି, ଖାଇବା ବେଳେ କଫ ଖାଦ୍ୟକୁ ଅଟକାଉଛି, ଗିଳିପାରୁ ନାହିଁ । କାଶିଲେ, ପଛରୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାୟୁ ନିସ୍କାସିତ ହୁଏ, ମଳ ଓ କଫ ମିଶି ଚାଲିଯାଏ । ସେ ଝିଅଁ-ଝାମାନେ ଗାଳି ଦେଉଛନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି, ଆଗରୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଖାଇବାକୁ ଡାକିଲେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦେଉଛନ୍ତି, "ଏହା ଢିଲା ହୋଇଯାଇଛି" ବୋଲି କହି, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି । "ଏମିତି ପାପ କରିଛି, କିପରି ଖାଇବି, ଶୋଇବି, ଦଣ୍ଡାଇବି, ଚାଲିବି, ପରଲୋକ କଣ ହେବ?"—ଏମିତି ଚିନ୍ତାରେ ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ହୁଏ । ଏଭଳି ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ସେ କାହାକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାନ୍ତି, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ । ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ କହିଲେ, "ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?" କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ସେ ତାଙ୍କୁ ପାପୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରି, ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବାହାରକୁ ପଠାଇଲେ । ଗୌତମ ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ବସି, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେଠି ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଡାକି ବସିବାକୁ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବସିଲେ ନାହିଁ । ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବସି, ସେ ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏଠି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପ ପ୍ରକାଶ କର ।" ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ କୌଣସି ପାପ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ରଖି ନାହିଁ ।" ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, "କିପରି, ପିତା?" କହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ ।" ଯଦି ଏକ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ ଓ ପୁଣି କରାଯାଏ—ଗୌତମ କହିଲେ, "ପୌରାଣିକ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବି?" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଫଳହୀନ । ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ।" ତାହା ଛାଡ଼ି, ଯଦି କେହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଇଥିବେ, ସେଠି ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମ ଅପରାଧରେ ଏକଥର, ଦ୍ୱିତୀୟ ଥରେ ଦୁଇଥର, ତୃତୀୟ ଥରେ ତିନିଥର, ଚତୁର୍ଥ ଥରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ । ତୁମେ ତ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅନେକ ଅପରାଧ କରିଛ । ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଇପାରିବି? ଗୌତମ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?" ସେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ, ଶିବରାତ୍ରି ପାଳନ କଲେ । ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ କରି, ଫଳ ଓ ଚଣ୍ଡା ଉପରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ । ଏପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀ ଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୋର ଏହି ଅପାର ପାପରୁ କିପରି ମୋକ୍ଷ ହେବ? କିଏ ମୋତେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିବେ?" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପୁଣି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, "ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ଖୋଲି କହନ୍ତୁ ।