ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସଂଳାପ ଚାଲିଥିଲା । ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଜଗତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ଦାସ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁଠି ବୁଝିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ସେଇଁ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ନ ସିଦ୍ଧି, ନ ଭୋଗ, ନ ଭକ୍ତି, ନ ମୋକ୍ଷ—କିଛି ମିଳେନି, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମହେଶ୍ୱର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ଘୋଷଣା କଲେ—ଏହି ‘ମନ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ’ ଅଧ୍ୟାୟ ପଦ୍ମମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଉମା-ମହେଶ୍ୱର ସଂଳାପର ୨୨୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ । ତାପରେ ପାର୍ବତୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବ, ମନ୍ତ୍ରର ପଦଗୁଡ଼ିକର ମହିମା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, ଏବଂ ହରିଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ତାଙ୍କ ରୂପ ବିଭାଗ ଓ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ ଜଣାଇଦିଅ ।” ଏଥିରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣସମୂହ, ଓ ହରିଙ୍କର ସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ କହିବି । ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ନିତ୍ୟ ପରମାତ୍ମା । ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଦ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଛି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅଛି, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ପରମ ଧାମ ତାଙ୍କରେ ବିଦ୍ୟମାନ ।” “ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି, ମୁନିମାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଶ୍ରୀଙ୍କ ପତି, ପରମ ପୁରୁଷ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପରେ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି, ଶ୍ରୀଦେବୀ ସହିତ ଭୋଗ ଏବଂ କ୍ରୀଡ଼ା ପାଇଁ । ଏହି ହରି, ଅତି ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ଅଗ୍ନିପରି ଦିପ୍ତିମାନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୁବ ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ରୀ ଜଗତ୍ଜନନୀ ସହିତ ନିଜ ଧାମରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ କିରଣ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଅନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ ।” “ଏହି ଜଗତ୍ଜନନୀଙ୍କର ପୁତ୍ର ସଦା ଯୁବାନ, କୋଟି କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ କରିବା ଶୌଭା ଧାରଣ କରି, ପରମ ଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ତାଙ୍କର ଭୋଗ ଓ କ୍ରୀଡ଼ା ପାଇଁ ଏହି ପରମ ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ, ଏହି ଭୋଗ ଓ କ୍ରୀଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।” “ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ଲୀନ, ଯେତେବେଳେ ନିଜ କ୍ରୀଡ଼ାକୁ ସଂହରଣ କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ କ୍ରୀଡ଼ା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ତାଙ୍କର ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରମ ଧାମକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରକଟ; ସେଇ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ, ଏହି ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲୋକମାନ୍ୟ ଏବଂ ଅନିତ୍ୟ ।” “ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପରମ ଧାମରେ ବିରାଜିତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଚିରଯୁବାନ । ସେ ସଦା ଜଗତ୍ଜନନୀ ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂଦେବୀ ସହିତ ଭୋଗରେ ଲୀନ । ଏହି ଶ୍ରୀ, ଜଗତର ମାତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅପରିହାର୍ୟ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ହେ ସୁଭଦ୍ରାନନେ ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଶୁଭଦାୟିନୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଅଧିପତ୍ନୀ ।” “ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଦ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଛି, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ; ଏହି ନାରାୟଣୀ, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର । ଏହି ଜଗତର ଯାହା କିଛି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ସବୁ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ ।” “ସେଇ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ତିନି ପ୍ରକୃତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ପରାଶକ୍ତି; ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ସେଇ ପରାଶକ୍ତି ନିଜ ତେଜରେ ଏହାକୁ ପୂରଣ କଲେ ।” “ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭୂ, ଓ ନୀଳାଦେବୀ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ସେଇ ଜଗତର ଆଧାର ଭାବେ ଭୂମିର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନୀଳା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବେ ଧନସ୍ୱରୂପା ।” “ଏହିପରି ଦେବୀ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଜଗତର ଶ୍ରୀ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କର ଅଂଶ । ସମସ୍ତ ଶୌଭା ତାଙ୍କର ରୂପ; ଶୌଭନ୍ୟ, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ମହିଳାମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିରୋମଣିତା ।” “ତାଙ୍କର କ୍ରୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କୁବେର, ଓ ଅଗ୍ନି ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଆନ୍ତି । ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶ୍ରୀ, କମଳା, ବିଦ୍ୟା, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା, ସତୀ; ପଦ୍ମସ୍ଥିତା, ପଦ୍ମଧାରିଣୀ, ପଦ୍ମନୟନୀ, ଜଗତର ଶୌଭା ।” “ଭୂତମାନ୍ୟ ଅଧିପତ୍ନୀ, ନିତ୍ୟା, କ୍ଷମାଶୀଳା, ସର୍ବବ୍ୟାପି, ମଙ୍ଗଳମୟୀ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ମହାଦେବୀ, କ୍ଷୀରସାଗରକନ୍ୟା, ରମା । ଅନନ୍ତା, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ଭୂମି, ଶ୍ୟାମା, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦାତ୍ରୀ; ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ସୀତା ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ମଙ୍ଗଳମୟୀ ।” “ସତୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌରୀ, ଶାନ୍ତି, ସ୍ୱହା, ସ୍ୱଧା, ରତି; ନାରାୟଣୀ, ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅପରିହାର୍ୟ ।” “ଯେ କେହି ପ୍ରଭାତରେ ଏହି ପବିତ୍ର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ବଡ଼ ଶ୍ରୀ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ପାପର ନାଶ ପାଏ ।” “ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା, କୃଶ୍ନମୃଗପରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ମାଳାଧାରିଣୀ; ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କଦାପି ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ ।” “ସୁଗନ୍ଧିତା, ଅଜୟା, ସଦା ପୋଷକା, କର୍ମଦାତ୍ରୀ; ସମସ୍ତ ଭୂତମାନ୍ୟ ଅଧିପତ୍ନୀ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଏଠି ଶ୍ରୀ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରେ ।” “ଋଗ୍ବେଦରେ ଏହି ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଗୀତିତ୍ୱା କରାଯାଇଛି; ସେ ଶିବ ଓ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଓ ସୁଖ ଦାନ କରିଛନ୍ତି ।” “ସେ ଏହି ଜଗତର ଅଧିପତ୍ନୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିତ୍ୟା ପତ୍ନୀ; ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଭର, ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳ ଜଗତ ।” “ସେ ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଛାତିରେ ଅଗ୍ନିର ତେଜ ପରି ବିରାଜିତ; ସେଇ ଅବିନାଶୀ, ଅଚଳ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ ।