ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା । ଶିବ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି । ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଶିବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁଗୁଡିକ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି । ସେ ଶୁଭ୍ରିଙ୍ଗା, ରାଜଧତ୍ତୁରା, ଦ୍ରୋନା ଫୁଲର ଭକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି । ଶିବ ମହାପ୍ରଭୁ ବୃହତୀ, ପୁଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲର ଭକ୍ତିକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ଉପାସନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ଧତି ବିଷୟରେ, ଶିବ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ — “ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ ।” ତାପରେ ହନୁମାନ କହିଲେ — “ଏ ଦେବ, ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ଏହିପରି ଭାବରେ କରାଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁ ଶରୀର ଭସ୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଅଟେ ।” ଏହି ପୂଜା ଦିନରେ ଉପଲବ୍ଧ ଜଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ । ଶିବପୂଜାର ଶୁଭ ପଦ୍ଧତି ହନୁମାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ — ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ, ମୁଣ୍ଡ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଧୋଇ ସୁକା ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିବା ଉଚିତ । ତାପରେ, ଭସ୍ମ ନେଇ ଅଗ୍ନେୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଅଷ୍ଟମୂଳକ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ ଦ୍ୱାରା, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ହାତରେ ଧରି, ସପ୍ତବାର ଭସ୍ମକୁ ଶିର ଉପରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ । “ଈଶାନଃ ସର୍ବବିଦ୍ୟାନାମ୍” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭସ୍ମ ଶିର ଉପରେ, “ତତ୍ପୁରୁଷାୟ ବିଦ୍ମହେ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଁଠି, “ଅଘୋରେଭ୍ୟୋ’ଥ ଘୋରେଭ୍ୟୋ” କହି ଭସ୍ମ ଚେଷ୍ଟ ଉପରେ, “ବାମଦେବାୟ ନମଃ” କହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଉପରେ, “ସଦ୍ୟୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ୟାମି” କହି ପାଦ ଉପରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ । ପ୍ରଞ୍ଜଳି ଭାବରେ “ଓଁ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଭାଗରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନାନ ଓ ଦୂତୀୟ କ୍ରିୟା ତିନି ଉଚ୍ଚ ଜାତିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶିବପୂଜାର ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ଗୁରୁ ଶିଖାଇଥିବା ଭଳି ଏହିପରି — “ଶିବ” ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭସ୍ମ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ସପ୍ତବାର ନେଇ “ଶିବାୟ” କହି ଶିର ଉପରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ । “ଶଙ୍କରାୟ” କହି ମୁଁଠି, “ସର୍ବଜ୍ଞାୟ” କହି ହୃଦୟ, “ସ୍ଥାଣବେ ନମଃ” କହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଓ “ସ୍ୱୟଂଭୁ” କହି ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ । ପାଦ ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ “ନମଃ ଶିବାୟ” କହି ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ । ଯଦି ଭସ୍ମ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ଦୂର୍ବା ଗ୍ରାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ଚାନ୍ଦି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । ସଂଧ୍ୟା ପୂଜା ଓ ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ଦେବତାର ବେଦୀ, ଏକ ତୟାରି ବେଦୀ, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ କାଦ ଉପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ଏହି ବେଦୀ ରଙ୍ଗିନ ଚୂରା, ଲୋଟସ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ସହ ଶୁଭ ଭାବରେ ତୟାରି କରାଯିବା ଉଚିତ । ନୀଳ ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଶଂଖ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଡମ୍ରୁ, ପଞ୍ଚଶିଖର ଦେବାଳୟ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆକୃତି ସହ ବେଦୀ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ । କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ଗୁଛ, ଛୋଟ ଢେଉଁ, ଷଡ୍କୋଣ, ତ୍ରିକୋଣ, ନବକୋଣ ଆକୃତି ଦେଇ ବେଦୀ ତୟାରି କରିବା ଉଚିତ । ଦ୍ୱାଦଶ କୋଣ, ଝୁଲା, ସାଣ୍ଡାଲ, ପଙ୍ଖା, ଯକ୍ତା ଚମର, ଛତା, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଆକୃତି ଦେଇ ବେଦୀ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ । ବେଦୀ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆକୃତି ଚୂରା ଦ୍ୱାରା ତୟାରି କରିବା ଉଚିତ; ଦେବତା ପୂଜା ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ସେଠି ଏହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ । ନିଜ ହାତରେ ତୟାରି ହେବା ମୁଖ୍ୟ, କିଣିବା ଦ୍ୱିତୀୟ, ମାଗିବା ତୃତୀୟ, ଜବରଦସ୍ତି ନେଇବା ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ । ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଦାନ ଫଳଦାୟି; ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇ ଦିଆଯିବା ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ । ଲାଲ ଚାଉଳ, ଜବା, ଏସ୍ଥିର ବସ୍ତୁ, କଳା ଉଡ଼ଦ, ଲାଲ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ । ଚାଉଳ, ଯବ, ଏମାନଙ୍କ ଶିର ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ, ନିମ୍ନ ଭାବରେ ଉପଯୁକ୍ତ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଉଚିତ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ଉଚିତ । ଏବେ ଆସନ ବିଷୟରେ — କୁଶ ଗ୍ରାସ, ଚର୍ମ, କପଡ଼ା, କାଠ, ତାଳପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୟାରି ହୋଇପାରିବ । ଉଲ, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁକାଇ ଦିଆଯିବା ଗୋବର ଦ୍ୱାରା ଆସନ ତୟାରି ହୋଇପାରିବ । ପ୍ରାଣୀ ଚର୍ମର ଚାରି ପ୍ରକାର — ବାଘ, ହରିଣ, କୃଷ୍ଣସାର, ରାସ୍ତାରେ ମୃତ ଚର୍ମ, ଓ ବାନ୍ଦୁକା ଚର୍ମ — ଏହି ବସ୍ତୁ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲେ ତୟାରି କରିବା ଉଚିତ । ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନରେ ବସିବା ଉଚିତ । ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ଉପରେ ବସି, ପ୍ରାଣ ଓ ଶବ୍ଦ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କର ଆନ୍ତରିକ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । କେଶର ଟିପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ, ଶିବଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଗତି କରନ୍ତି, ବିଶ୍ଵର ଆକୃତିରେ ଲୁଚି ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ, ମଣି ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ ଧରି, ଶରୀରକୁ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଚେତନାର ଉଜ୍ଵଳତାରେ, ଶରୀରରେ ଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ମନ୍ଦୁର ଗାଧା ହେଲେ ଯେପରି ଶୁଧ ହୋଇଯାଏ । ପବିତ୍ର ଆସନ ଦ୍ୱାଦଶ, ଅଷ୍ଟ, ପଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ତ୍ରି ପତ୍ରର ଆକୃତିରେ ତୟାରି କରି ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ । ଲିଙ୍ଗର ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଦେଇ ଜଳ ରଖିବା ଉଚିତ । ଫୁଲ ଓଁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରି ରଖିବା ଉଚିତ; ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଓଁ ନିୟମିତ ନୁହେଁ । ପ୍ରାଣାୟାମ ସମୟରେ “ଶିବ” ଓ “ଓଁ” ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରି, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଚାଉଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ।