ଏହି ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପବିତ୍ର କଥାରେ, ମହାଦେବ ଉମାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ମୁଖ, ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ପାଦ ଠାରୁ ଅନୁକ୍ରମେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପାଦ ଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ମନ ଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚକ୍ଷୁ ଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଖ ଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ୱାସ ଠାରୁ ଚଞ୍ଚଳ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ନାଭି ଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ହରି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନି ସେଇ ନିଜ ପାଖରେ ସମେଟି ନେଇଥାନ୍ତି। ମକଡ଼ା ପ୍ରକାର, ନିଜ ଖେଳରୁ ଯେପରି ଜାଲ ବିସ୍ତାର କରେ, ସେପରି ସେଇ ହରି ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ ଓ ଭଳିବାରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମାୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପଛକୁ ତାଣି ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେହেতୁ ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପଛକୁ ତାଣି ନେଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ହରି' କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରରେ ଲୟ ହୁଏ, ମାୟାର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ ରହିଯାନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ରଖି, ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଶୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ସେଥିରେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନଥିଲା। ତାଳେ ତାରା, ଲୋକ, କିମ୍ବା ମହାଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା, କାରଣ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ହରିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ଥିଲା। ପୁନି, ସୃଷ୍ଟି କାଳରେ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସେବା ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତାଙ୍କର ଦାସ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି। ଏହି ଅର୍ଥ ଜାଣି, ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ନ ସିଦ୍ଧି, ନ ଭୋଗ, ନ ଭକ୍ତି, ନ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ମନ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ବଳିତ ହେଲା। ଏହାପରେ, ପାର୍ବତୀ ନିଜ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ମହିମା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଏହାସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଭେଦ ଓ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜଣାନ୍ତୁ।” ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ, “ଦେବୀ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି। ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ ଭାବେ ଜଣାଶି, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ନିତ୍ୟ ପରମାତ୍ମା। ସେଁଠାରେ ସେଁଠାରେ ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ରହିଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପରମ ଧାମ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଶ୍ରୀଙ୍କ ନାଥ, ପରମ ପୁରୁଷ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରୀଦେବୀ ସହ ଲୀଳା କରିଥାନ୍ତି। ହରି, ଅତି ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୁବକ ଭାବେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଆଲୋକରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ବିଶ୍ୱମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଦା ଯୁବକ, ଦଶ ମିଳିଅନ କାମଦେବଙ୍କ ଶୋଭା ତାଙ୍କରେ ଅଛି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଲାଗି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆକାଶ ଓ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଲୀଳା ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି ଭୋଗ ଓ ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୁଇପ୍ରକାର ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଲୀଳାକୁ ସମେଟି ନେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଭୋଗ ଓ ଲୀଳା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧାମକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି। ସେ ତିନି ଅଂଶ ଶାଶ୍ୱତ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଅଂଶ ଅନିତ୍ୟ ଭୂମିକା। ତାଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧାମରେ ଅବିଚଳ, ନିତ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ, ସଦା ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ସଦା ବିଶ୍ୱମାତା ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ। ଏହି ଶ୍ରୀ, ଜଗତ୍ ଜନନୀ, ବିଷ୍ଣୁ ସହ ସଦା ଅଭିନ୍ନ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶୁଭାନନ୍ଦିନୀ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏହି ଶ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଅଧିପତ୍ନୀ। ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ; ଏହି ନାରାୟଣୀ, ଜଗତ୍ ଜନନୀ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଅଛି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ ସୃଷ୍ଟି, ବନ୍ଦ କଲେ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମସ୍ତ ର ମୂଳ, ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ପରାଶକ୍ତି। ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସମସ୍ତେ ଅଭିବ୍ୟାପ୍ତ। ସେଇ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ନିଜ ଆଲୋକରେ ତାହାକୁ ପୂରଣ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପୃଥିବୀ, ନୀଳାଦେବୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଜଗତ୍ର ଆଧାର ହେବାରୁ ସେ ପୃଥିବୀ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରସ ରୂପେ ନୀଳା ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରୂପେ ଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦେବୀ ନିଜ ରୂପରେ ଶ୍ରୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କ ଅଂଶ। ସମସ୍ତ ଶୋଭା ତାଙ୍କ ରୂପ; ରୂପ, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ଶୁଭାଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅଛି। ତାଙ୍କର ଚାହୁଁ ଦୃଷ୍ଟି ଓ କ୍ରୂର ନଜରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କୁବେର, ଅଗ୍ନି ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।