ଏକ ସମୟରେ, ଉମା ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସଂବାଦ ଚାଲିଥିଲା। ଏଠାରେ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ଇଶ୍ଵରତ୍ୱ ବିକାଶ ପାଏ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ‘ଇଶ୍ଵର’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ ଇଶ୍ଵରତ୍ୱ ମାତ୍ର ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପୌରାଣିକ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ‘ଆତ୍ମେଶ୍ଵର’ ବୋଲି କହିଛି, ଏହିପରି ବଡ଼ ଇଶ୍ଵରତ୍ୱ ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ତିନି ପ୍ରକାର ମୂର୍ତ୍ତିର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତିଁହି ଖେଳରେ ଇଶ୍ଵର; ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଇଶ୍ଵରତ୍ୱ ତିଁହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀ, ଭୂମି ଓ ନୀଳାଙ୍କ ଇଶ୍ଵର ଯିଏ, ସେଠିକି ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଶ୍ଵରତ୍ୱ ବିଦ୍ୟମାନ। ତିଁହି ଯଜ୍ଞର ଇଶ୍ଵର, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା ଏବଂ କର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତତାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସେଠିକି ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଶ୍ଵର। ଯଜ୍ଞର ଇଶ୍ଵର, ସମସ୍ତ ହୋମ ଓ ନୈବେଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏଠାରେ ଇଶ୍ଵର ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ; ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ଅସୁର ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେଁହି ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେଁହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଶ୍ଵର। ଯିଏ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆହୁତି ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଦୁଇପକ୍ଷୀୟ ଭୋକ୍ତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞମୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରୁ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ହରିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ, ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ପାଦ ଅନୁକ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତାଙ୍କ ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ, ମୁଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ମୁହଁରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର; ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଏହି ଚିରଂଜୀବୀ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ; ସେଁହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁଣି ତାହାକୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହା ମକଡ଼ ତାଙ୍କର ଜାଲ ତିଆରି କରି, ପୁଣି ଗୁଛି ନେବା ପରି—ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ ଓ ଭାରୁଣ ସମେତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତିଁହି ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ତିଁହି ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେଁହି ‘ହରି’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରରେ ଲୟ ହୁଏ, ମାୟାର ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ବିଦ୍ୟମାନ ରହନ୍ତି। ତିଁହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ରଖି, ଅନନ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ସେଠି ମାତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ଥାନ୍ତି। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନଥିଲା। ତାଳ ନଥିଲା, ଲୋକ ନଥିଲା, ବିଶାଳ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; କାରଣ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା। ପୁଣି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ତିଁହି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତେଣୁ ସେଁହି ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ତାଙ୍କ ପାଦସେବା ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ କଥିତ, ହେ ପାର୍ବତୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ହୋଇ, ତାଙ୍କର ସେବକ; ଏହି ଅର୍ଥ ବୁଝି, ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନ ବୁଝିଲେ, କୌଣସି ସିଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହିପରି ଉପଦେଶରେ, ଉମା ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ବାତ୍ସଳ୍ୟମୟ ସଂବାଦର ‘ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଉପଦେଶ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ, ପାର୍ବତୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦର ମହତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ଭେଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କରି କହ। ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଇଶ୍ଵର କହିଲେ, “ଶୁଣ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣ, ଓ ହରିଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବିସ୍ତୃତ କରି କହିବି। ସେଁହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ, ସେଁହି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଇଶ୍ଵର, ଚିରଂଜୀବୀ ପରମାତ୍ମା। ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଦ ସମସ୍ତଠାରେ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତଠାରେ; ସେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପରମ ଧାମ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ସେଁହି ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରି, ମୁନିମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଶ୍ରୀଙ୍କ ଇଶ୍ଵର, ସ୍ୱୟଂ ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରି, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଭୋଗ ନିମିତ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ହରି ଏକ ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୁବକ ଭାବରେ, ଜଗତ୍ଜନନୀ ଶ୍ରୀ ସହିତ ଆପଣ ଧ୍ୟାନରେ ବିଭାସ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ରର ରେଣୁ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଜଗତ୍ଜନନୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଦା ଯୁବକ, ଦଶ ମିଳିୟନ କାମଦେବଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମରେ ଉଭୟେ ଉପସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କ ଭୋଗ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତିଁହିଁର ଲୀଳା; ଏହି ଭୋଗ ଓ ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ବିସ୍ତାରିତ। ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ଅନୁସ୍ଥିତ; ଯେତେବେଳେ ତିଁହି ତାଙ୍କର ଲୀଳାକୁ ଉପସମ୍ହାର କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ଲୀଳା ତିଁହିଁର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ; ତିନି ଅଂଶ ଚିରଂଜୀବୀ, ଏହି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଇଶ୍ଵରଙ୍କ ଅନିତ୍ୟ ଅଂଶ। ତାଙ୍କର ଚିରଂଜୀବୀ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମରେ ବିଦ୍ୟମାନ—ଅବିକାର, ଅନନ୍ତ, ଦିବ୍ୟ, ସଦା ଯୁବ। ସେ ସଦା ଜଗତ୍ଜନନୀ ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂ ସହିତ ଭୋଗରେ ଲୀନ; ଏହି ଶ୍ରୀ, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ଚିରଂଜୀବୀ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଠାରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ।