ସମସ୍ତେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦେହକୁ ଭସ୍ମରେ ଛାଡ଼ିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ତିନି ଟି ଭସ୍ମର ରେଖା ଲଗାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଶୁଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ହୃଦୟର ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ସେଠି ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଆକାଶ ଅଛି, ଏହି ଆକାଶର ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ରହିଛି। ସେହି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମଙ୍ଗଳମୟ ମହେଶାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି ଭୂତ ଅବିଦ୍ୟା ଓ ମଲିନତାରେ ଏକତ୍ରିତ, ସମସ୍ତ ସହିତ ଜଡିତ। ଏହି ଦେହକୁ ଆକାଶ ଦୀପରେ ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପୁଡ଼ିବାକୁ ଉଚିତ। ଆକାଶରେ ଯେଉଁ ଆବରଣ ଅଛି, ତାହାକୁ ପୁଡ଼ିଲେ, ପୁଣି ଆକାଶକୁ ପୁଡ଼ିବା ଦରକାର। ତାପରେ ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନି ମିଶା ହୋଇଥିବା ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ପୁଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମାନ ଭାବରେ ପୁଡ଼ିବାକୁ କହାଯାଏ। ଏହି ଭୂତ ସହିତ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଜଡିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦହନ କରି, ଶେଷରେ ଦେହକୁ ପୁଡ଼ିବାକୁ ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦହନ କରି, ଦେହୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସ୍ମୃତି ସମ ଶିବଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯାହା ଅମୃତ ଝରଣା ସହିତ ମିଶିଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଶୀତଳ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାଠାରୁ ଅମୃତ ଧାରା ବହିଯାଏ ଓ ସମଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ଧାରାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ ଭୂତ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ମନୁଷ୍ୟ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ସେହିପରେ ପୂଜା କିମ୍ବା ପାଠ କରିପାରେ, ଏବଂ ଦେବତା ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଦୀପ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହାକୁ ଶିବ ଲିଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଆଲୋକର ମଧ୍ୟରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅବିନାଶୀଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ପୂର୍ବ ଭଳି ଆବାହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଉଦୁମ୍ବର କାଠ, ରୂପା କିମ୍ବା ସୁନାର ଅସନ ଉପରେ ବସାଇ, ଚାଦର ଦେଇ ଆସନ ସଜାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆସନ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ବୁଦ ଝରାଇ, ଏକ ଏକ ନାଗ ରଖିବା ଉଚିତ। ଉପରି ଆସନରେ ଦୁଇଟି ନାଗ—ଏକ ଡାହାଣ ଓ ଏକ ବାମେ—ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖାଯିବା ଉଚିତ। ନାଗ ମଧ୍ୟରେ ଜବା ଫୁଲ ଓ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ରଖି, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ଭାଗ କରି, ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଧଳା ଫୁଲ ଦେଇ, ଲିଙ୍ଗରୂପ ମହେଶଙ୍କୁ ଆସନ ଉପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଦିତିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ ଦେଇ, ପଞ୍ଚ ଓ ଅଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରି, ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଶୁଭ ତିଳ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ (ତିଳ ମିଶିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦୁଇପ୍ରକାର) ଦେଇ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଧୂପ, ତାପରେ ଦୀପ ଓ ଦାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ପୂଜା କ୍ରମ ଶେଷ କରି, ସେମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୌତମଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶଙ୍କରାତ୍ମାନ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଅପ୍ସମାର ବ୍ୟକ୍ତି ଭଳି, ଦିଗମ୍ବର ଥିଲେ, ଅନେକ ଉପାୟରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ—କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେବେ ଚଣ୍ଡାଳ, କେବେ ଶୂଦ୍ର, କେବେ ଯୋଗୀ ବା ସନ୍ୟାସୀ। ସେ କେବେ ଘୋଷ କରୁଥିଲେ, କେବେ ଉଠି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, କେବେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, କେବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, କେବେ ଶୁଣୁଥିଲେ, କେବେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଉଠୁଥିଲେ। ଶିବ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ତଲ୍ଲୀନ ଥିଲେ। ଖାଇବା ସମୟରେ ସେ ଗୌତମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଥିଲେ—କେବେ ଗୁରୁ ସହିତ, କେବେ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଉଥିଲେ, କେବେ ଭାଣ୍ଡ ଚାଟୁଥିଲେ, କେବେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଆସୁଥିଲେ, କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ହାତ ଧରି ନିଜେ ଖାଉଥିଲେ। କେବେ ଘର ଭିତରେ ପିଶାବ କରୁଥିଲେ, କେବେ କ୍ଷାର ଲଗାଉଥିଲେ। ତଥାପି ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହାତ ଧରି ଘରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ, ନିଜ ଆସନରେ ବସାଇ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ। ଗୌତମ ଋଷି ନିଜେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଭାଣ୍ଡ ନେଇ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ଗୌତମଙ୍କ ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅହଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, 'ଖାଅ' ବୋଲି କହି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାଣ୍ଡରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଣ୍ଡରେ ପାନୀୟ ଦେଲେ, ଏକ ଭାଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନି ରଖିଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକରେ କୋଇଁ ଓ କାଁଟା ରଖିଲେ। 'ଖାଅ, ଖାଅ' ବୋଲି କହିବା ସହ, ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ। ସେ ପାନୀୟ ଭଳି ଅଗ୍ନି ଖାଇଲେ, କାଁଟା ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ହେଲା ନାହିଁ। ପୂର୍ବେ ଋଷିଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଡାକୁଥିଲେ, ଦିନକୁ ଏକ ମାଟି ଗଠି, ପାଣି ଓ ଗୋବର ଦେଉଥିଲେ। ସେ ମାଟି ଓ କାଠି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ନିରାଳା ଶିଷ୍ୟ, ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ହାତରେ ପୁରୁଣା ଚପ୍ପଲ୍ ନେଇ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ। ବୃଷପର୍ବଣ ଓ ତାଙ୍କର ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବସନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ବୃଷପର୍ବଣ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ସହ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯିଲା, ତଥା ସେଠାରେ ଥିବା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ। ଗୌତମଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ତାଙ୍କ ବିଷାଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମ କହିଲେ: 'ସେ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇଲା?' 'ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ସଦା ଶିବଭକ୍ତ, ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ ସମାନ, ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ।' 'ଯେଉଁଠି ଶିବଭକ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଆମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।' ଏହିପରେ ଶୁକ୍ର କହିଲେ: 'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କରିବି, କାରଣ ମୋ ବଂଶ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। କାହିଁକି ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।