ଏହି ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପବିତ୍ର ସଂବାଦରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି । ଏଠାରେ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯିଏ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ଶ୍ରୋତା ଓ ଶ୍ରୁତି, ସ୍ପର୍ଶକ ଓ ସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଧ୍ୟାତା ଓ ଧ୍ୟାନୀ, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି । ଯିଏ ବକ୍ତା ଓ ବକ୍ତବ୍ୟ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ, ଚେତନ ଓ ଜଡ ଜଗତ—ସେ ସମସ୍ତେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀହରି, ଶ୍ରୀନାରାୟଣ ଭଗବାନ । ସେଇ ପୁରୁଷର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବ୍ୟାପକତାରେ ସମସ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ କିଛି ଭୂତକାଳରେ ଥିଲା, ଯେଉଁ କିଛି ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ, ସେ ସବୁ ନାରାୟଣ, ହରି; ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ନାଥ, ଓ ଅନ୍ନରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିରାଟ ପୁରୁଷ । ଏହି ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଅଚ୍ୟୁତ ହରି; ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଶୁଭ, ଅମର, ନିତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ । ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିପତି; ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁ । 'ଭଗବାନ୍' ଓ 'ପୁରୁଷ' ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ବାସୁଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ନିର୍ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ଜଗତର ବନ୍ଧୁ; ସେଇ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତର ନିୟନ୍ତା, ଏବଂ ତ୍ୟାଗୀମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଯିଏ ବେଦର ଆରମ୍ଭରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଉଁଠି ସାର୍ବଭୌମ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ । ସେଇ ରୂପ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ନାରାୟଣ, ହରି; ସେଇ ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ । ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଅଛି, ଏହାକୁ ଋଷିମାନେ 'ଇଶ୍ୱର' ବୋଲି କହନ୍ତି; କାରଣ ନିର୍ଗୁଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ । ଶାଶ୍ୱତ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ସେ 'ଆତ୍ମେଶ୍ୱର' ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାୟକ ରୂପେ ବାସୁଦେବଙ୍କର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥିର । ତାଙ୍କ ଲୀଳାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ମୂର୍ତ୍ତିର ନିୟନ୍ତା ସେଉଁଠି; ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଯିଏ ଶ୍ରୀ, ଭୂମି ଓ ନୀଳାଙ୍କ ପତି, ସେଇ ଇଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥିର । ସେ ଯଜ୍ଞପତି, ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱୟଂ, ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା ଏବଂ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭାବେ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର । ସେ ଯଜ୍ଞପତି, ସମସ୍ତ ହୋମ ଓ ହବିର ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ଅସୁରମାନେ ତୁରନ୍ତ ହଟିଯାନ୍ତି । ଯିଏ ବିଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ହରି, ଜନାର୍ଦନ, ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର । ଯାହା ପାଇଁ ଦେବମାନେ ସମପୂର୍ଣ୍ଣ ହବି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱର ଭୋକ୍ତାମାନେ । ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ହବି, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରୁ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ପାଦ ଅନୁସାରେ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ମୁଣ୍ଡରୁ ଦ୍ୟୁଲୋକ ଜନ୍ମିଲା । ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନାରାୟଣ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନଃ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହା ମକଡ଼ା ତାଙ୍କର ଜାଲ ଯେପରି ନିଜ ଖେଳରୁ ତିଆରି କରି, ପୁନଃ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେପରି ହରି ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ ଓ ଭାରୁଣକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିବାରଣ ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବାଦ୍ୱାରା ସେ 'ହରି' ବୋଲି ପରିଚିତ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରରେ ଲୟ ହୁଏ, ମାୟାର ଉପରେ ପରମ ପୁରୁଷ ରହିଥାନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ରଖି, ନିତ୍ୟତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ତେବେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ଦ୍ୟୁଲୋକ, ପୃଥିବୀ, ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଥିଲେ ନାହିଁ । ତାଳ ନଥିଲା, ଲୋକ ନଥିଲା, ମହାଣ୍ଡକ ମୁଢ଼ିଥିବା ଅଣ୍ଡ ନଥିଲା; କାରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ ଥିଲା, ହେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ । ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିପରି ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ । ତାଙ୍କ ସେବା ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ କଥିତ, ହେ ପାର୍ବତୀ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତାଙ୍କର ଦାସ; ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଜାଣି, ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ । କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନ ଜାଣିଲେ, କୌଣସି ସିଦ୍ଧି, ଉପଭୋଗ, ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ । ଏପରି ଭାବରେ 'ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଉପଦେଶ' ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ଛଅ ବିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଏହି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଦ୍ମମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ଘୋଷିତ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ପାର୍ବତୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ମନ୍ତ୍ରର ପଦଗୁଡ଼ିକର ମହିମା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣ ଏବଂ ପରମ ଧାମ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ ।' ତାହାପରେ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—'ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣ, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ, ନିତ୍ୟ ପରମାତ୍ମା । ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଦ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ; ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମ ତାଙ୍କରେ ଅଛି ।