ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ସଦା ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ବସିଥାନ୍ତି, ସେହି ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ନାର’ ଭଳି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏବଂ ସମୂହଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରିତ କରାଯାଏ, ଏହି ସମୂହର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଆଧାର ନାରାୟଣ ନିଜେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ନର’ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ‘ନାରାଣି’ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ। ଏହି ସମୂହମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କର ଏକ ପଥ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକତାରେ ଶୋଷଣ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେ ନାରାୟଣ। ଚଳାଉଥିବା ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ‘ନାର’ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାରାୟଣ ନିଜେ। ‘ନାର’ ହେଉଛି ଜୀବ ସମୂହ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାରାୟଣ। ଏହି କାରଣରୁ ଋଷିମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ବିଶାଳ ସାଗରର ଝାଲି ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ମିଶିଯାଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ ନିବାସରେ ବସିଥିବା, ସଦା ମୁକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଥିବା ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ। ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ଦେଖିବାକୁ ଓ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ନାରାୟଣ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଅପରାଧ ରହିତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସିଥିବା, ଏକ ଦିବ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ହରି—ନାରାୟଣ, ଅବିନାଶୀ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଓ ଧ୍ୟାନୀ, କଥା କହୁଥିବା ଓ କଥିତ, ଜାଣୁଥିବା ଓ ଜ୍ଞାତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ—ସମସ୍ତ ହରି, ନାରାୟଣ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ପୁରୁଷ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦରେ ସଜିତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କିଛି ଏଯାଁ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ସମସ୍ତ ନାରାୟଣ, ହରି; ତିନି ଅମୃତର ନାଥ ଓ ଭୋଜନରେ ବ୍ୟତୀତ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ। ଏହି ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଅବିନାଶୀ ହରି; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହ, ଶୁଭ, ଅମର, ନିତ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ। ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ, ମହାପ୍ରଭୁ। ‘ଭଗବାନ’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ଏହି ନାମ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ; ବାସୁଦେବ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ମିତ୍ର; ସେ ଚଳାଉଥିବା ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତର ଶାସକ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ବିବେଚିତ, ଯାହାର ସାର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ମହାନ ନାଥ। ଏହି ଆକୃତି ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ହରି; ସେ ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଋଷିମାନେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ନିର୍ଗୁଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବାସୁଦେବରେ ନିଶ୍ଚିତ। ସେ ‘ଆତ୍ମେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ନିତ୍ୟ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର କୁହିଥାଏ; ଏହି କାରଣରୁ ବାସୁଦେବରେ ମହାପ୍ରଭୁର ପଦ ନିଶ୍ଚିତ। ତାଙ୍କର ଲୀଳାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ତାଙ୍କର, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା। ଶ୍ରୀ, ଭୂମି, ନୀଳାଙ୍କର ନାଥ ଯେଉଁ, ସେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ଭାବରେ ଘୋଷିତ; ଏହି କାରଣରୁ ବାସୁଦେବରେ ସମସ୍ତର ନାଥର ପଦ ନିଶ୍ଚିତ। ସେ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯଜ୍ଞର ଭୋଗୀ, ଯଜ୍ଞର କର୍ତ୍ତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଯଜ୍ଞର ଭୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ ପୁରୁଷ, ସେ ଏକା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ। ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ଓ ହୋମର ଭୋଗୀ, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏହି ଭୂମିର ନାଥ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତ ଦେମନ୍ ଓ ଅସୁର ତ୍ରୁଟିଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ହରି, ଜନାର୍ଦନ, ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ତିନି ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେ ଏକା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ସେଉଁଠୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଭୋଗୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେହି ଯଜ୍ଞରୁ ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହିଠୁ ଘୋଡା, ଗାଁ ଓ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଗଠିତ ପୁରୁଷଙ୍କର ଦେହରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ଚଳାଉଥିବା ଓ ଅଚଳ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ହରିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ବାହୁ, ଉରୁ, ପାଦରୁ ଚତୁର୍ଣ୍ଣ କୁଳ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପାଦରୁ ଭୂମି ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଖିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର; ଶ୍ୱାସରୁ ଚଳାଉଥିବା ବାୟୁ। ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ; ସମସ୍ତ ଚଳାଉଥିବା ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତର ମିଶ୍ରଣରେ ବିଷ୍ଣୁକୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ହରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁଣି ଏକତାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ମକୁଡ଼ର ଜାଳ ଭଳି ନିଜ ଲୀଳାରୁ ବିକସିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ, ଭାରୁଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ହରି’ ବୋଲାଯାଏ; ଯେବେ ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ମାୟାର ପୃଷ୍ଠରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ରଖି, ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ସେଉଁଠି ଶୟନ କରନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅବିନାଶୀ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବ, ମହାଋଷି, ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୂମି, ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ। ନା କୌଣସି ତାରା, ନା ବିଶ୍ୱ, ନା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାରେ ଆବୃତ; କାରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା, ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ସେବା ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତିରେ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ଓ ପାର୍ବତୀ, ଏହି ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାସନା ମାନ୍ୟ।