ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ଅପକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ପାପୀ ଆତ୍ମା ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ। ଏହି ମାସର ପୂଜା, ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ—ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରୁ ମାଧବ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧିକ। ଏହି ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ରବି ମେଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସକାଳେ ନଦୀସ୍ନାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ଦଣ୍ଡକୁ କ୍ଷମା କରାଯାନ୍ତି। ମାଧବ ମାସରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟାଯାଏ, ପୂର୍ବ ପାପ ଦୂରିତ ହୁଏ। ଏହି ମାସ ଭୟ ନାଶକ, ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରହସ୍ୟ, ନରକରୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା ଏହି ମାସ ମୋର ଶକ୍ତିକୁ ହ୍ରାସ କରେ। ଉତ୍ତର ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ବତୀ, ବିଶୋକା, ବିତସ୍ତା—ଏହି ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମହାନଦୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀରେ ଯେଉଁମାନେ ବିଧିମତ ଭାବରେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ନଦୀ, ପର୍ବତ, ତୀର୍ଥ, ଅରଣ୍ୟ—ସବୁ ପବିତ୍ର। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ, ଦର୍ଶନ, ପ୍ରଣାମ ଓ ସେବା କରି, ବୈଶାଖ ମାସରେ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅପାର ଫଳ ମିଳେ। ହେ ପୃଥିବୀପତି, ଏହି ପୁଣ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ହଜାର ହଜାର ମୁହଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆୟୁ ଖୁବ୍ ଛୋଟ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଏହି ମାସର ଫଳ କୁହିହେବ। ଯେପରି ମହାନରକର ଅଗ୍ନି ପାପୀକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ଏହି ମାଧବ ମାସ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁରୁତର ପାପ ଦୂର କରେ। ଚେତନାରେ କିମ୍ବା ଅଚେତନାରେ ହେଉଥିବା, ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ଦୂଷ୍ୟ ପାପ, ଜାତିମିଶ୍ରଣ ଭଳି ଅପବିତ୍ରତା, ଶରୀର, ମନ, ବାଚନର ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ—ମାଧବ ମାସ ଉପବାସ ଏହାକୁ ଦହି ଦିଏ। ଏହି ମାସର ନିୟମ ମାନି ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଧାମରେ ବାସ କରନ୍ତି। ମାଧବ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଗରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମାଧବ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା ପରେ, ଋଷିମାନେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମହାଭାଗ, ଆମକୁ ଦୟାକରି ଆଉଥରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା କଥା କୁହନ୍ତୁ।" ତେବେ ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ, "ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ମହାପୁରୁଷ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ସହ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନେଇ ସରୟୂ ତୀରରେ ବସିଥିଲେ। ସେଠାରେ କଶ୍ୟପ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଆସି ସମ୍ମାନ କଲେ, 'ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାର୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। କେଉଁଠାରୁ ଆସିଲେ? ଆସିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?' ଶଙ୍କର କହିଲେ, 'ମୁଁ ଶମ୍ଭୁ, ହିମାଳୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ବସୁଛି। ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏହା ମୋର ମହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ସେ ରାଜା ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି।' 'ତେଣୁ ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ, ରାମ ଖୁସି ହେବେ।' ଏପରି କହି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସହ ମୁନିମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଜାଣିଲେ ଯେ ମୁନିମାନେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ରାମ ତୁରନ୍ତ ବାହାରି ଗଲେ, ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାଜନିବାସରେ ନେଇଗଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ, ଆଦର ସହ ବସାଇଲେ, ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ, 'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର ତପସ୍ୟା ଫଳିଲା। ଆଜି ମୋର ପଢ଼ା, ଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଆଜି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଣ ଫଳିଲା।' ଏପରି କହିବା ପରେ, କଶ୍ୟପ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠି ଶମ୍ଭୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ।' 'ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ସାର ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ, କୈଳାଶରେ ବସନ୍ତି, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରେମ ଓ କୃପାରେ ଶଙ୍କର ସମାନ। ଏମିତି ଶମ୍ଭୁ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଠାରୋ ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୀମାଂସା ଓ ତର୍କରେ ପାରଙ୍ଗତ।' 'ତୁମ ଭାଗ୍ୟର ଫଳରେ ଏହି ମହାମୁନି ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତୁମ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ କୈଳାଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ, ଏବେ ପୁରାଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ପ୍ରାର୍ଥନା କର। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଦିନ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛୁ। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ ମାତ୍ର କଥା ଶୁଣିଲେ ନୁହେଁ, ସେ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।' ଏପରି ତାପସୀମାନେ କହିଲେ, ରାଘବବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।