ମନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିପାରେ; ଯଦି ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନ ରହେ, ତେବେ ନଶ୍ଟ ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଅଛି। ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ କିଛି ଅହଂକାର ରହିଲେ ଚାଲିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ନାହିଁ; ଅହଂକାରରେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଳିନ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନତା ଅନୁମତି ନାହିଁ; ସେ ସର୍ବଦା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହିପରି, ଚେତନ ଜୀବର କୌଶଳରେ କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ କ୍ଷମତା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚଳନା, ଏକାଠି ଓ ଚଳିତ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ। ଏହିପରି, ନିଜ କ୍ଷମତା ଉପରେ ଭରସା ରଖି କାମ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ କୌଣସି କାମ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେଇ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ଭାର ଦେଇ, ସେଇ ନିମିତ୍ତେ କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରୀହରି ପରମାତ୍ମା, ଆମେ ସର୍ବଦା ତାଙ୍କର ଦାସ। ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଶରୀରରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ, ଶୁଭ Girijā, ମୁଁ 'ନାରାୟଣ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କହିବି: 'ନାରା' ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବଗୁଡିକର ସମୁହ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସେଇ ପରମପୁରୁଷ। ଏହି ସମୁହଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ପଥ; ତେଣୁ ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ପ୍ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେଉଁଠି ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଉଁଠି ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। 'ନାରା' ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସମୁହ; ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଆଧାର ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ 'ନର' ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହା 'ନାରାଣି' କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୁହଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ପଥ; ତେଣୁ ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଯେଉଁଠି ସେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବଳମ୍ବିତ; ଏହିପରି ସେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଏକାଠି ଜଗତ 'ନାରା' କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଆଧାର ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ତେଣୁ ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। 'ନାରା' ପ୍ରାଣୀର ସମୁହ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ତେଣୁ ସେ ସାଧୁମାନେ ସର୍ବଦା 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ କୁହନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରୁ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବଡ଼ ସାଗରର ଫେନା ପରି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ପୁନଃ ବିଳିନ ହୁଏ—ତେଣୁ ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେଉଁଠି ସେ ନିତ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟରେ ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ସେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ନାରାୟଣ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ୟ; ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ—ସମସ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଛି ଓ ଧାରଣ କରିଛି। ଯେଉଁଠି ସେ ନିର୍ମଳ, ପରମପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏକ ଦିବ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ହରି, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ। ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟ, ଶ୍ରୋତା ଓ ଶ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ପର୍ଶକ ଓ ସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଧ୍ୟାନକାରୀ ଓ ଧ୍ୟାନୀ। ସେ କଥାକାର ଓ କଥିତ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଜଗତ—ସମସ୍ତ ହରି, ସେଇ ପ୍ରଭୁ, 'ନାରାୟଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୁରୁଷର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଅଧିକ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଯାହା ଅତୀତ ଓ ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ, ସମସ୍ତ ନାରାୟଣ, ହରି; ସେ ଅମୃତର ନାଥ, ଏବଂ ବିରାଟ ପୁରୁଷ ଯିଏ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବସୁଦେବ, ଅଚ୍ୟୁତ ହରି; ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଶୁଭ, ଅମୃତ, ନିତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରୀ, ସ୍ୱାମୀ; ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ, ମହାପ୍ରଭୁ। 'ଭଗବାନ' ଓ 'ପୁରୁଷ' ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ; ବସୁଦେବ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ନିର୍ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ପ୍ରଭୁ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ପରମାତ୍ମା, ଜଗତର ମିତ୍ର; ସେଇ ଚଳିତ ଓ ଏକାଠି ଜଗତର ନାଥ, ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ବେଦର ଆରମ୍ଭର ଅକ୍ଷର କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କର ସାର ଏହି ପ୍ରକୃତିରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ମହାପ୍ରଭୁ। ସେଇ ରୂପ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ନାରାୟଣ, ହରି; ସେ ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ। ଯେଉଁଠି ନାଥତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି 'ଇଶ୍ୱର' ଶବ୍ଦ ଉପଯୋଗ କରନ୍ତି ସାଧୁମାନେ; କାରଣ, ନିର୍ଗୁଣ ନାଥତ୍ୱ ବସୁଦେବରେ ସ୍ଥିତ। ନିତ୍ୟ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ 'ଆତ୍ମେଶ୍ୱର' କୁହନ୍ତି; ତେଣୁ ବସୁଦେବରେ ମହାପ୍ରଭୁ ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ। ତାଙ୍କର ଲୀଳାରେ ସେ ତିନି ରୂପର ନାଥ; ଦୁଇ ରୂପର ନାଥତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀ, ଭୂମି, ନୀଳ ର ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି, ସେ 'ଇଶ୍ୱର' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ତେଣୁ ସମସ୍ତର ନାଥତ୍ୱ ବସୁଦେବରେ ନିଶ୍ଚିତ। ସେ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞର କର୍ତ୍ତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର। ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ନ ଓ ଅଫରିଂର ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ଅସୁର ତୁରନ୍ତ ବିଦାୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେ ଯେ ଏକ ବିଶ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେ ପରମେଶ୍ୱର। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଫରିଂ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଦୁଇପକ୍ଷ ଭୋକ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଅଫରିଂ, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ସେଠାରୁ ଘୋଡା, ଗାଁ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞମୟ ପୁରୁଷର ଶରୀରରୁ, ଯିଏ ହରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳିତ ଓ ଏକାଠି—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି।