ଏହି ଜଗତରେ, କେହି କାହାର ନିଜର ଏକାଉଣ୍ଟିକି ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ—ପାଣି, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ତାମ୍ବୁଳ, ଜଳ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ସହିତ, ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଜମି, ଛତା, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଫଳ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଜମି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦାନ ଦେବାରେ କେବେ ଅସନ୍କା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହା କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ତା'ର ଅପୂର୍ବ ଅଭିଭାସ ଦେଖାଏ, ଶୁଭ୍ର ସରସ୍ବତୀ, ଏହି ସହିତ ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ସରୟୁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବେଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣା—ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; କାବେରୀ, କପିଳା, ବିଶାଲ୍ୟା, ବିଶ୍ବତାରିଣୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ। ଗୋଦାବରୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଗାଣ୍ଡାକୀ ଏବଂ ଭୀମରଥୀ ପାପୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ନଦୀ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଯେଉଁଠି ନଦୀ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସବୁ ଉପବିତ୍ର; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଯଦି ତୀର୍ଥର ନାମ ଜଣା ନାହିଁ, ତେବେ ଯାଇ କହିବା ଉଚିତ—"ଏହି ମହା ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ"। ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଦେବତା; ତୀର୍ଥରେ ନାରାୟଣ ନାମକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତୀର୍ଥର ଫଳ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ମିଳେ; ଅଜଣା ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ପାଇଁ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ। ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପବିତ୍ର। ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟ ହ୍ରଦ, ଜଳପାତ, ପୋକରି, କିମ୍ବା ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ହରି ନାମରେ ତୀର୍ଥ ହେଉଛି। ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର, ଦେବାଳୟ, ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ପାପ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ମହା ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବେଦ ଧ୍ୱନି ଶୁଭ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୁଭ କଥା କହାଯାଏ; ନିଜ ଘର, ଗୋଶାଳା, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ। ପିତା ଓ ମାତା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ; ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଗୁରୁ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସଦ୍ଗୁଣୀ ଜନାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ତୀର୍ଥ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେଉଁଠି ତା'ପାଇଁ ମୁକ୍ତିର ତୀର୍ଥ ଥାଏ। ଏପରି ଅନେକ ସ୍ଥାନ ତୀର୍ଥ, ରାଜପାଳା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ; ବିଶେଷ କରି ଉତ୍ସବ ଯୋଗରେ ଏଠି ତୀର୍ଥ ହୁଏ। ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ବିନା, ଯେଉଁଠି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେଇଥାନ୍ତି, କେହି କେଉଁଠି କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ପୁତ୍ର, ଧନ, ଜନାନୀ, ଘୋଡ଼ା, ରାଜପାଳା, ହାତୀ, ଏନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୁକ୍ତି—ସମସ୍ତ ହରି ଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ। ନାରାୟଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ, ଜନାର୍ଦନ, ତା'ର ରୂପ ସତ୍ୟ; ଏହି ଭଗବାନ ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିର୍ମାତା। ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ, ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ତା'ର ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ତିନି ଗୁଣରେ—ରଜସ ଓ ତମସରେ—ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ, ତମସ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅଛି। ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ସତ୍ତ୍ୱ ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍୵ଭାବ। ରଜସ ସହିତ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ। ଯେଉଁ ବେଦ ବାକ୍ୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ତାହା ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତରେ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜସ ଅଭାବ, ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ତମସିକ—ସେଉଁଠି ଏହା ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଅନର୍ଥ ଆଣେ। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ହରା। ତିନି ଦେବତା ସଦା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ। ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ତିନି ଦେବତାରେ ବିଭେଦ କରେ, ସେ ପାପୀ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ; ବିଷ୍ଣୁ ଏକା ଏହି ଜଗତ। ତା'ପାଇଁ ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ; ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପରି ମହା ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପ, ଦାନ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ—ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ସମସ୍ତରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁମାନେ ଦୱାଦ୍ୱାନ୍ତ ସମୟରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ମେଷ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶକାଳରେ, ଏବଂ ଏହି ମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ଦଣ୍ଡକୁ କେବେ ପାଇବେ ନାହିଁ। ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅନେକ ଦାସଙ୍କୁ ହତ କରି, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନେକ ଅପରାଧ ମିଟାଇ, ମାଧବ ମାସରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ପାପକୁ ଉତ୍କଳନ କରନ୍ତି। ଏହା ଭୟ ନଶ୍ଟ କରେ; ତେଣୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହା ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥାଏ ଓ ମୋର ଅଧିକାର ହାରାଇଯିବାର କାରଣ। ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ବତୀ, ବିଶୋକା, ଭିତସ୍ତା—ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ପୂର୍ବ ଉତ୍ତରରେ; ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ ଦକ୍ଷିଣରେ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମହା ନଦୀରେ ଯେଉଁମାନେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବୈଶାଖ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଳ ଧାରା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼, ଦେବାଳୟ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପବିତ୍ର।