ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଁ, ବୃଷଭ ଆକାରରେ ଥିବା, ସାତଟି ହାତ ଥିବା, ତିନିପ୍ରକାର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଧର୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ, ଆପଣଙ୍କ ଦେହରେ ନିଜ ଆକାର ନେଇଥାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଁ; ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଧର୍ମକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି। ତେଣୁ ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶାସକ, ଦାତା ଓ ନିୟନ୍ତା; ଆପଣ ଧର୍ମର ଆରମ୍ଭକାରୀ, ପୃଥିବୀରେ ଦିବ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବା ଦେବତା।” ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେ ପଛରୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ଏମିତି ଏକ ମୂଳ ଧର୍ମ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ନ୍ୟାୟ ଏକତ୍ରିତ ଅଛି।” ତେବେ ଯମ ଦେବତା କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ଷ୍ଟୁତିରେ ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଉଛି। ଯାହାକୁ ମୁଁ କେହିଁକୁ କହିନଥିଲି, ସେହି ପରମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଜି ତୁମକୁ କହିବି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ସାର ନେଇ, ଏକ ଉପାୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛି, ଯାହା ମହାନ ନରକ ରାଶିରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି। ଏହା କହିବା ଅନୁଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୁଁ ଏହା କହିବି। ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ପଦାର୍ଥଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିରେ ସେହି ପରମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଭିନ୍ନତାକୁ ପୃଥକ୍ କରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ଏକ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନିଜଣ ତ୍ରୟୀବେଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି; ଯେପରି ଦୀପରେ ଶିଖା, ପତି, ଓ ତେଲ ଅଛି, ସେପରି ହରି ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର। ଭକ୍ତି ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଲୋକେ ଶୁଭ ଗୋଲୋକ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସମସ୍ତ ଆଶା ହସ୍ତମୁଳେ ଆସିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ। ଦାନ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର: ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପରମ ଦାନ। ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ତିନିବେଳେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଳ୍ପ କିଛି ଦେବାକୁ ଉଚିତ; ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜେଉଁମାନେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ଯିବାକୁ ଦେଉନାହାଁତୁ; ପରିବାରରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ସେଉଁଠି ମିଳେ। ଯିଏ ଭ୍ରମ ଓ ଅବିବେକରେ, ନିଜେ ଖାଏ ଏବଂ କିଛି ଦେଉନାହିଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଭୋଗରେ ବାଧା ଦେଇ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାର ତିଆରି କରେ, ଧୀର ଅଗ୍ନିରେ ତାପି, ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଆଣେ। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ତିନିବେଳେ ଦାନ ଦେନାହାନ୍ତି, ନିଜେ ରୁଚିକର ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପ କରନ୍ତି। ମୁଁ ସେମାନେକୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା, ଉପବାସ ଓ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ଯେମିତି ଚର୍ମକାର କଠୋରତା ସହିତ ଚର୍ମ କୁଟେ, କିମ୍ବା ଖରାପ ଜିନିଷ ଫାଟିଯାଏ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ଏଭଳି ମୁଁ ପାପୀକୁ ଦୃଢ଼ ଔଷଧ ଓ କଷାୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପ ଜଳ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ, ଡାକ୍ତର ଭାବେ ମୁଁ ଏହା କରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଶା କରିଥିବା ଭୋଗକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ ଦିଆଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମହା ରୋଗରେ ଘେରି ଦେଉଛି। ଯଦି ସମୟରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରାଯାଏନାହିଁ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ କଠୋର ଉପାୟରେ ଦହିଦେଉଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ଓ ତାହାର ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ବଡ଼ ଉତ୍ସବ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ବା ବଡ଼ ମାସ ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖରେ, ବା ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନେ ଦାନ କରାଯିବାକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଦାନ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ କାମ୍ୟ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଏହା ଫଳଦାୟକ। ଯାହା କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରତ ବା ଆଶା ପୂରଣ ପାଇଁ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମୁଁ ସମୃଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଓ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେପରି ଜନ୍ମ କ୍ରିୟା, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ। ଦେଉଳ, ପତାକା, ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦାନ କରାଯିବାକୁ ସମୃଦ୍ଧିର ଉପାୟ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଦାନ ସନ୍ତାନ, ଭୋଗ, କୀର୍ତ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖ ବଢ଼ାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଶେଷ ପ୍ରକାର ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ, ଏବଂ ଆଶା କାହାପାଇଁ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତେବେ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। “ମୁଁ ମରିଯିବି, ତାପରେ ମୋ ସନ୍ତାନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ବାନ୍ଧବ, ଭାଇମାନେ କେମିତି ବଞ୍ଚିବେ? ବା ମୋ ପାଖରେ ଧନ ନଥିଲେ, ମୁଁ କେମିତି ବଞ୍ଚିବି?”—ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି କିଛି ଦେଉନାହାଁନ୍ତି। ଶତଶଃ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ, ଅପରାଧ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧି, ମୁଢ଼ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ତାପରେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଅଶ୍ରୁ ବହାନ୍ତି। ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ, ଭ୍ରମରେ ମନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ସେମାନେ କେମିତିବି ଏକ ଛୋଟ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେଇ ସମୟରେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ଦାନକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଲୋଭରେ କିଛି ଦେଉନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ, ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଯିଏ ମରିଯାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ। ତାପରେ, ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ, ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଳାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।