ଏକ ଦିନ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜିଜ୍ଞାସା ଭରା ହୃଦୟରେ ଯମଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ବୈବସ୍ବତ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଠାରୁ ଉଚ୍ଚତମ ଫଳ ଦେଇଥିବା କୌଣସି କର୍ମ ଅଛି କି? ଯଦି ଅଛି, ଦୟାକରି ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଯଦି ଆପଣ ମୋ ଉପରେ କୃପା କରି ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେବେ, ତେବେ ଦୟାକରି ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କର୍ମର ଏକାତ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହିପରି ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ—“ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ ନିଜର ପାପର ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ବିବେଚନା କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ମଣିଷମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ କର୍ମ ଏକାକାରେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଦି ଏକ ଏମିତି କର୍ମ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯମଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ—“ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେବାରେ ସକ୍ଷମ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଜଗତର ନାଥ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଦେବତା ରୂପେ ଦେଖାଯାଇ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେବାର ମାର୍ଗ ଦେଖାଉଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଧର୍ମର ରାଜା ଆପଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି; ଆପଣ ଭୂଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମାନବ ଲୋକ, ତପସ୍ବୀ ଲୋକ, ସତ୍ୟ ଲୋକ—ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ; ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଜଗତରେ ଆପଣ ବିନା କିଛି ନାହିଁ। ଆପଣ ଧାରଣ କରିନଥିବା କିଛି ବିଳୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା, ଶୁଭ ତତ୍ତ୍ୱର ଧାରକ। ଆପଣ ରଜସ୍ ଗୁଣୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ରଜସ୍, ତମସ୍ ଗୁଣୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ତମସ୍; ଚତୁର୍ପଦ, ଚତୁର୍ଶୃଙ୍ଗ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଆପଣ। ଉଷ୍ଟ୍ର ରୂପୀ, ସାତ ହାତ ଥିବା, ତିନି ବନ୍ଧନ ଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଧର୍ମରେ ଏବଂ ଆପଣରେ ଆକାର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ଆପଣ ଜଗତର ନାଥ ରୂପେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି; ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଚାହୁଥିବାମାନେ ଆପଣକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ହେତୁ, ଆପଣ ପ୍ରାଣୀମାନେର ଶାସକ, ଦାତା, ନିୟନ୍ତା; ଆପଣ ଧର୍ମର ଆରମ୍ଭକାରୀ, ପୃଥିବୀରେ ଦିବ୍ୟ ଦଣ୍ଡଧାରୀ। ଦୟାକରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଏକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତୁ।” ଯମଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଷ୍ଟୁତି ଦେଖି ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇଛି। ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋପନ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି, ଯାହା ମୁଁ କାହାକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କହିନଥିଲି। ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଏସେନ୍ସ ନିକାଳି ମୁଁ ଏକ କଥା ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି—ଏହା ବିଶାଳ ନରକ ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହା କହିବା ଅନୁଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ନମ୍ରତା ଦେଖି ମୁଁ କହିବି। ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କାଳରେ ଉଚ୍ଚ ଦେବତା ବିଷୟରେ କହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ବିଭେଦ ଦୂର କରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନି ଟିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ ବେଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଦୀପର ଶିଖା, ପତି, ତେଲ ଭଳି, ହରି ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ଭାଗ ରୂପ। ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିଲେ, ଗୋଲୋକର ଶୁଭ ଲୋକ ମିଳିଥାଏ; ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ହାତରେ ଥିବା ଭଳି ମିଳିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ, ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଦାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଦାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଲାଭ ମିଳିଥାଏ। ଦାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ, କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରୀସାଧନ ଓ ଉତ୍ତମ ଦାନ। ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ତିନି ବେଳେ ଯେ କିଛି ଦିଏ, ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଥିବା ଲୋକ ଦିନକୁ ଶୂନ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଦାନ ପରିବାରରେ ଦିଯାଏ, ସେଉଁ ଲାଭ ପରିବାରରେ ଆସେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମୂଢ଼ ଭାବରେ, ବିବେକ ନଥିବା, ନିଜେ ଖାଇ ଦାନ କରେ ନାହିଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାଙ୍କ ଭୋଗରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ। ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ମୁଁ ଦୁଃଖର ଦ୍ୱାର ଦେଇ, ଦୀର୍ଘ ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଆଣିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ତିନି ବେଳେ ଦାନ କରିନାହିଁ, ନିଜେ ଲାଜବାବ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପ କରନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା, ଉପବାସ ଓ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପରିଶ୍ୱଧ କରିଥାଏ। ଚମଡ଼ା କାଟିବା ଭଳି ନିର୍ଦୟତାରେ, ଖରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଫାଟିବା ଭଳି, ମୁଁ ପାପୀଙ୍କୁ ପରିଶ୍ୱଧ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବାଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ପରିଶ୍ୱଧ କରିଥାଏ; ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଜଳ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଚିକିତ୍ସକ ଭଳି ପରିଶ୍ୱଧ କରିଥାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ପ୍ରଥମେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯଦି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ବଡ଼ ରୋଗ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଦେଇଥାଏ। ଯଦି ସମୟରେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ନ ଦିଯାଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଉପାୟରେ ଦାହ କରିଥାଏ। ଏବେ ମୁଁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ଓ ତାହାର ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି—ବଡ଼ ଉତ୍ସବ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ପିତାର ମୃତ୍ୟୁ ଦିନ, ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ଭଳି ଶୁଭ ମାସରେ ଦାନ ଦିଯାଏ। ଏହି ଶୁଭ ସମୟରେ ଦାନ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟତି କିମ୍ବା ଫଳ ପାଇଁ ଦିଯାଏ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦିଯାଏ। ଏପରି ଦାନ କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ଦିଯାଏ, ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ, ତାହାର ଫଳ ସେ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀସାଧନ ଉପାୟ ବିଷୟରେ କହିବି—ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ କାଳ, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଭଳି କ୍ରିୟାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଯାଏ, ଦେବ ମନ୍ଦିର, ଧ୍ୱଜ, ଦେବତା ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦାନ ଦିଯାଏ, ସେହି ଦାନ ଶ୍ରୀସାଧନ ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।