ଏହି ସଂସାରର ଶାଶ୍ୱତ ମହିଳା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମା’ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଭିନ୍ନାଙ୍ଗୀ, ସେଇ ଶ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ‘ରୁ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଁଠାରୁ ଏକଙ୍କ ସେବକ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନର ନିବାସ, ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଏକ ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବର ସ୍ୱାମୀ। ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ଅବିନାଶୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ପ୍ରାଚୀନ। ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିବାକୁ, ବିନାଶ, ଶୋଷଣ କିମ୍ବା ନାଶ ପାଇବାକୁ ବଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ଏହି ଗୁଣ ଆଦିକାଳରୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବକୁ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ, ସଦା ହରିଙ୍କର ଦାସ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, କେବେ ବି ଅନ୍ୟ କାହାର ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଦାସତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି; ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥର ବିବେଚନା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ହେ ପାପରହିତ। ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥ ସହ ମନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶର ବିବେଚନା ଏହି ଯେ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଦାସ ଏଠି କେବେ ବି ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ସେଥିପାଇଁ, ମନ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ଉପାୟରେ କରାଯାଉଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଅହଂକାରକୁ, ଏବଂ ‘ନ’ ତାହାର ବିରୋଧକୁ ସୂଚିତ କରେ; ଏଭଳି ଭାବେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ; ନହେଲେ ବିନାଶ ହୁଏ। ଭକ୍ତି ସହିତ ଥିଲେ, ଦୁର୍ବଳ ଅହଂକାର କେବଳ ଅନୁମତିଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ଅଧିକ, ସେଠି କେବେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ; ଅହଂକାରରେ ମୁଗ୍ଧ ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେହିପରି, ଏଠି ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ନାହିଁ; ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ। ଏହି ଚେତନ ଜୀବର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ଏଜେନ୍ସି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ସେଥିପାଇଁ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଧାର କରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେଇ ମହାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାର ଦେଇ, କେବଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ପରମାତ୍ମା ହରି ମାଲିକ, ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କର ଦାସ। ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂ ବୋଧ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଶରୀରରେ ଅହଂ ବୋଧ ସଂସାର ଚକ୍ର ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏବେ, ହେ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗୀ ଗିରିଜା, ମୁଁ ‘ନାରାୟଣ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କହିବି: ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦଳକୁ, ତାଙ୍କର ଗତି ହେଉଛି ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ। ସେହି ଦଳଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ପଥ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ କୁହାଯାଏ। କାରଣ, ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଶୁଣାଯାଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବସିଛନ୍ତି, ସେଇ ଅମର ନାରାୟଣ। ‘ନାରା’ ବୋଲି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦଳକୁ କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଗତି ଓ ଆଧାର ସେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ନର’ ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ‘ନାରାଣି’ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଦଳଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ପଥ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଲୟକାଳରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ସେଇ ନାରାୟଣ। ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ‘ନାରା’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କର ନିବାସ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସେ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’। ‘ନାରା’ ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀ ସମୂହ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ ଓ ଗତି। ଏହିପରି, ସେ ସଦା ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି; ଯାହାଠାରୁ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଝାଗ ଭଳି। ଏବଂ ଯାହାରେ ପୁନଃ ଲୟ ହୁଏ—ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ଅମର ନିବାସରେ ଅମର, ସଦା ମୁକ୍ତ, ପରମ ଆନନ୍ଦର ଭୋକ୍ତା। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ କୁହାଯାଏ। ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ସତ୍ୟ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଭିତରେ କି ବାହାରେ—ସମସ୍ତ କିଛି ନାରାୟଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଧାରିତ। ସେ, ଯିଏ ନିଷ୍ପାପ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସିଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ, ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ, ସଦା ଅବିନାଶୀ ହରି, ନାରାୟଣ। ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ଶ୍ରୋତା ଓ ଶ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ପର୍ଶକ ଓ ସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଓ ଧ୍ୟାନ ଯାହା ଉପରେ। ସେ ବକ୍ତା ଓ ବକ୍ତବ୍ୟ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଜଗତ—ସମସ୍ତ ହରି, ମହିମାମୟ ପ୍ରଭୁ, ନାରାୟଣ। ସେଇ ପୁରୁଷ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ସହିତ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିସ୍ତୃତ, ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ କିଛି ଭୂତକାଳରେ ରହିଛି ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ରହିବ, ସମସ୍ତ କିଛି ନାରାୟଣ, ହରି; ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ମାଲିକ, ଅନ୍ନରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିରାଟ ପୁରୁଷ। ସେଇ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଅଚ୍ୟୁତ ହରି; ସୁନ୍ଦର, ପୁଣ୍ୟମୟ, ଅମର, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଶୁଭ୍ର। ସେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସ୍ୱାମୀ, ସର୍ବଭୌମ; ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ ଓ ମହାପ୍ରଭୁ। ‘ଭଗବାନ’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଏ; ବାସୁଦେବ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ନିର୍ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ପ୍ରଭୁ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ପରମାତ୍ମା, ଜଗତର ବନ୍ଧୁ; ସେ ଏକାମାତ୍ର ସର୍ବଚ୍ଚ ଶାସକ ଓ ଯତିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଯିଏ ବେଦ ଆରମ୍ଭରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ଓ ଶେଷରେ ସ୍ଥିତ, ଯାହାର ସାର ଏହି ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ, ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁ। ସେ ରୂପ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ନାରାୟଣ, ହରି; ସେ ଏକାମାତ୍ର ଶାଶ୍ୱତ ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ।