ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସମ୍ବାଦ ଘଟିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା। ପ୍ରଥମେ, ଅ, ଉ ଏବଂ ମ୍—ଏହି ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ମିଶି ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଦର ଶବ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ତିନି ବେଦର ସାର୍ଥକତା। ଏଠାରେ ଅକ୍ଷର ‘ଅ’ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ‘ଉ’ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଓ ‘ମ୍’ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ବିଂଶତିତମ ଦାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ‘ଅ’ ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିରୂପ ଉପସ୍ଥାପିତ, ‘ଉ’ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶ୍ରୀଙ୍କର ରୂପ ଦର୍ଶିତ। ‘ମ୍’ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚତୁର୍ବିଂଶତିତମ ପୁରୁଷ ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ; ଏଉଁଠି ‘କ’ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ‘ଚ’ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବୁଝାଯାନ୍ତି। ‘ଟ’ ଏବଂ ‘ତ’ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଓ ହୃଦୟ, ‘ପ’ ଦ୍ୱାରା ମନ, ‘ଫ’ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ସୂଚିତ। ‘ବ’ ଏବଂ ‘ଭ’ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଉପଲକ୍ଷିତ, କିନ୍ତୁ ‘ମ୍’ ଅକ୍ଷର ଏଠି ଆତ୍ମା, ଚତୁର୍ବିଂଶତିତମ ପୁରୁଷ। ଏହି ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, କେବଳ ଦିବ୍ୟ ଅବଶେଷ ଭାବରେ ଏହି ଚେତନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି। କିଛି ବିଦ୍ୱାନ କହନ୍ତି, ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ, ଏଥିରେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ସାର୍ଥକତା ‘ଵ’ ଦ୍ୱାରା ବି ଦର୍ଶାଯାଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିହେବା ନାହିଁ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣର ସାଗର, ସେଉଁଠି ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ। ସେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ପ୍ରପଞ୍ଚର ପରମ ବୀଜ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଓ ପୋଷକ, ଶାସକ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତର ବନ୍ଧୁ। ଏଠି ଶାଶ୍ୱତ ଜଗତମାତା, ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମାଆ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଶ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର, ‘ରୁ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ, ଏବଂ ‘ମ’ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଦାସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜୀବକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ଜୀବ ଜ୍ଞାନର ନିବାସ, ଜ୍ଞାନ ଗୁଣର ଧାରକ, ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅତିତ ଚେତନା, ଅଚେତନ ନୁହେଁ, ଅବିକାରୀ, ଏକ ରୂପୀ, ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା। ଏହି ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶାଶ୍ୱତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ମୟ, ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଧାରକ, ଅବିନାଶୀ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପୁରାତନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, କ୍ଷୟ, ଶୋଷଣ କିମ୍ବା ଲୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ଗୁଣ ଆଦିଠାରୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅବଶେଷ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି। ‘ମ’ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସଦା ହରିଙ୍କ ଦାସ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଅନ୍ୟ କେହିଙ୍କ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଦାସତ୍ଵ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହିପରି ମୁଁ ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ତୁମ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍! ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ୟ ଅଂଶସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହି ଯେ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦାସଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ମହା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅହଂକାର ‘ମ’ ଦ୍ୱାରା, ତାହାର ନିରାକରଣ ‘ନ’ ଦ୍ୱାରା; ଏଭଳି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ; ନାହିଁ ହେଲେ ଧ୍ୱଂସ ଆସେ। ଭକ୍ତି ଥିଲେ ଅଳ୍ପ ଅହଂକାର ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ଅଧିକ, ସେଠାରେ କେବଳ ଦୁଃଖ; ଅହଂକାରରେ ମୁଗ୍ଧ ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ; ସେ ସଦା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହିପରି, ଚେତନ ଜୀବଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷମତା ନାହିଁ; ସ୍ଥାବର ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଚଳନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ। ଏହିପରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଇ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାର ଦେଇ, କେବଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ପରମାତ୍ମା ହରି ମାଲିକ, ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଦାସ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ମମତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଶରୀରରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ହେଉଛି ସଂସାର ଚକ୍ର ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମହା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ, ହେ ଶୁଭେ ଗିରିଜା, ମୁଁ ‘ନାରାୟଣ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କହିବି: ‘ନାରା’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ, ତାଙ୍କର ଗତି ହେଉଛି ପରମ ପୁରୁଷ। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ତାଙ୍କର ପଥ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ କୁହାଯାନ୍ତି; କାରଣ ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଜଡ ଜଗତ ଏହି ନାରାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସଦା ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ, ସେଇ ‘ନାରାୟଣ’। ‘ନାରା’ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ସମୂହ। ତାଙ୍କର ଗତି ଓ ଆଧାର ସେ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ନର’ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ନାରାଣୀ’। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ତାଙ୍କର ପଥ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’; ଯିଏ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲୟ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେଇ ‘ନାରାୟଣ’; ସମସ୍ତ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ନିବାସ ଓ ଗତି ସେଇ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’। ‘ନାରା’ ହେଉଛି ଭୂତ ସମୂହ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ ଓ ଗତି। ଏହିପରି, ସେ ସଦା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ କୁହାଯାନ୍ତି; ଯାହାଠାରୁ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଶାଳ ସାଗର ଉପରେ ଫେନ ପରି। ପୁନଃ ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ, ସେଇ ‘ନାରାୟଣ’। ଯିଏ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମରେ ଶାଶ୍ୱତ, ସଦା ମୁକ୍ତ ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦର ଭୋଗୀ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ସେଇ ‘ନାରାୟଣ’। ନାରାୟଣ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ସତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ।