ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଜୀବନର ଅନୁଭବ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଦେଖିଲେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିକଟେ ତାଙ୍କର ଧନ ଭଣ୍ଡାର ରଖିଥିଲେ, ସେ ଧନର ମାଲିକ ଭଲ ପୁଅ ହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ଧନ ଚୋରି କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ପରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ ଅନେକ ଗୁଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବା ପରେ, ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ତାଙ୍କ ପିତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ, ମିଠା ଓ ମନୋହର ବାକ୍ୟ କହିଥିଲେ, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଆସ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ। ପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଧନ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ଦେଖି ପିତା ଅନେକ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଧନ ଚୋରି କରିବା ଠାରୁ ଅଧିକ ଲାଭଦାୟକ ହେଲା। ତଥାପି, ଏହି ପୁଅ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ବହୁତ କଠିନ ଏବଂ ଜୀବନ ନାଶକ ହେଲା; ସେ ଏତେ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତାକୁ ଏହି ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପୁଅ ଅପରିପକ୍ୱ ଜୀବନ ଗାଲା, ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ଏହି ପ୍ରକାର ଏକାଏକି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଯେତେବେଳେ କେହି ଦୁଃଖରେ କହିଥିଲେ—"ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ"—ସେତେବେଳେ ସେ ଉପହାସର ପାତ୍ର ହେଲା; କିଏ ପ୍ରକୃତ ପୁଅ, କିଏ କାହାର ପୁଅ? ଏହି ପାପୀ, ମୋ ଭଣ୍ଡାର ଧନ ଚୋରି କଲା; ମୋ ଜୀବନ ନିଷ୍ପଳ କଲା। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ମୋ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନ ଫେରାଇ ନେଇଥିଲି। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଏହା ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ପାତାଳ-ଖଣ୍ଡର ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିବରଣର ଅଠାଉଁ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଅପର ଦିନ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଜନା ସୁମନାଙ୍କ ସହ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଶୁଭେ, ଏହା ଦୂଷ୍ଟ ଶଙ୍କାକୁ ଦୂର କରେ; ସତ୍ୟରେ, ଗୁଣବତୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଚାହାନ୍ତି।" "ମୁଁ ଧନ ନୁହେଁ, ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ; ଯେପରି ଭାବେ ହେଉ, ମୁଁ ଏକ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବି।" ସୁମନା କହିଲେ: "ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ଜିତାଯାଏ; ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଶୁଭ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପିତାମାହ ଏବଂ ପିତା ଚିରଯୁବକ ହେଉନ୍ତି।" "ଏକ ପୁଅ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନେକ ଅଗୁଣୀ ପୁଅର କି ଉପଯୋଗ? ଏକ ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।" "ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି: ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଛନ୍ତି; ପୁଅ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ବଂଶ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।" "ଶୁଭ ଗର୍ଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଆସେ; ଆନନ୍ଦର ସଂଚୟ, ମୋ ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।" "ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ନିୟମ, ଦାନ, ଦମ, ଖ୍ଷମା, ଶୁଚିତା, ଅହିଂସା ଏବଂ ଅଚୋରି—ଏହି ଦଶ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ହୁଏ।" "ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଗର୍ଭର ଶିଶୁ ପରି; ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଧର୍ମ, ସେ ତିନିପ୍ରକାର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।" "ତାଙ୍କ ଧର୍ମ ଶାନ୍ତ ମନ ଦେଇ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ତାହା ପାଇଥାନ୍ତି, ଯଦିଓ ଦୁର୍ଲଭ।" ଦେବଶର୍ମା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୋ ପ୍ରିୟେ, ଧର୍ମ ନାମକ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛ; କିପରି ମୁଁ ବୈଷ୍ଣବ ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ପାଇପାରିବି?" "ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ କହ, ମୋ ଶୁଭେ; ଏହି ଧର୍ମ ମାର୍ଗ ତୁମେ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ପାଇଥିଲେ।" "ମୁଁ ଜାଣିଛି: ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ କଥା କରୁଛ; ପୂର୍ବରୁ ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଦୟା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ।" ସୁମନା କହିଲେ—"ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ଏହି ମହା ଋଷିଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନୁରୋଧ କର; ତାଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ଲାଭ କରିପାରିବ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବଶର୍ମା—ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସୁମନାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ତାପରେ, ଦେବଶର୍ମା ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ, ଶକ୍ତିର ଅଲୋକରେ ଆବୃତ, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଦେବଶର୍ମା ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶିର ନମାଇ, ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପାପ ରହିତ, ଦେବଶର୍ମାକୁ ଶୁଭାସନରେ ବସିବାକୁ କହିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ—ଦେବଶର୍ମା ବସିବା ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ବାଳକ, ତୁମ ଘର, ଜନା, ଦାସଦାସୀ ସବୁ ଭଲ ଅଛି ତ? ତୁମ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଗ୍ନି କ୍ରିୟା ସବୁ ଭଲ ଅଛି ତ? ତୁମ ଶରୀର ରୋଗ ରହିତ ତ? ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଛ ତ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଦେବଶର୍ମାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା କଣ? ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?" ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି କଥା କହି ବସିଷ୍ଠ ଚୁପ ହେଲେ; ଯାହା ପରେ ଦେବଶର୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବଶର୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: "ପିତା, କିପରି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ, ଏବଂ କିପରି ପୁଅରୁ ଖୁସି ମିଳେନାହିଁ? ଏହି ଶଙ୍କାର କାରଣ କଣ? କୌଣସି ପାପ ତାହାର ମୂଳ କାରଣ?" "ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ଜନାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲି; ସେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ପିତା, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଛି।" "ଏହି ସବୁ କଥା ଖୋଲା କର, ଯାହା ଦୂଷ୍ଟ ଶଙ୍କାକୁ ଦୂର କରେ; ମୋତେ ଶଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେ।" ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: "ପୁଅ, ମିତ୍ର, ଭାଇ, ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ—ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ଅଛି।" "ଏହି ସମସ୍ତ, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଜାଣିଛ, ସମସ୍ତେ ଋଣରେ ବାନ୍ଧା; ସେମାନେ ଖରାପ ପୁଅ।" "ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ସମ୍ମୁଖରେ ଉତ୍ତମ ପୁଅର ଲକ୍ଷଣ କହିବି: ଯାହାର ଆତ୍ମା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ସଦା ସତ୍ୟ ଏବଂ ନ୍ୟାୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି।" ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଏକ ପ୍ରବାହମୟ କଥାରେ ଏଠି ଏକାଏକି ଯାଏ।