ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କପିରେ ରହିଲେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ହଜାର ଗୁଣା ହୁଏ, ଏବଂ ବୈଶାଖ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରେ ରହିଲେ ଏହା ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ହୁଏ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରି ମଧୁ ନାଶକ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଉପବାସ, ହୋମ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। କଳିଯୁଗରେ ଏହି ମାଧବ ମାସର ମହତ୍ତ୍ୱ ଗୁପ୍ତ ହେଇଯିବ, କାରଣ ମାଧବଙ୍କର ମାସର ନିୟମ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। କଳିଯୁଗରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମାଧବ ମାସର ନିୟମ ତାହା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି। ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ମହତ୍ତ୍ୱ—ଯାହା ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ—କଳିଯୁଗର ପାପୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଲୋକମାନେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ନରକର ସାଗର ଉପରି ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଶିକ୍ଷିତ ହେବେ; ତଥାପି ମାଧବଙ୍କ ନିୟମର ଏହି ମାର୍ଗ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏପରି ଭାବେ ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ତ କରିଥିବା ଅଠାଉଁଠି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଦମ ପୁରାଣର ପାତାଳ ଖଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ପରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଜା ଆମ୍ବରୀଷ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚିକିତ ହୋଇ, ହରିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ମୁନି, କିପରି ଆମେ ଏପରି ଭ୍ରମିତ? କେବଳ ସ୍ନାନ କରି ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ମିଳିଯାଏ, ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?” ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ; ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମହା ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ନିୟମ ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖ। ଧର୍ମର ମାର୍ଗ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏଠି ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରିୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଧର୍ମର ଅଧିକ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ; ଏହି ଭାବରେ ଧର୍ମର ମାର୍ଗ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏକାଳରେ ଅଜାମିଳ, ଏକ ଦାସୀର ନାୟକ ଭାବରେ, ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୈନ୍ଦିନ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ରହିଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ‘ନାରାୟଣ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ଏହି ନାମ ସ୍ମରଣ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁର୍ଲଭ ଦେବୀୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇଲେ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଅଜାଣି ଛୁଇଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳିଯାଏ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ନାମ ଅଜାଣି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦୁର୍ କରେ। କାନୀନ ଋଷିଙ୍କର ପୋତା, ଭାଇଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ପର୍କ କରିଥିବା, ଗୋଳକ ଓ ପଣ୍ଡୁଙ୍କର ପୁଅ, ଏବଂ କୁଣ୍ଡ ନିଜେ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜଣେ, ଦ୍ରୌପଦୀପ୍ରତି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମର ତୁଳନାରେ ମିଳିଛି। କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ, ଜୀବ ବିଭିନ୍ନ; ତାଙ୍କର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଏକା ନୁହେଁ। କେବେ କେବେ ଏକ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହା କିଛି ଜନ୍ମରେ ମହା ଫଳ ଦେଉଥାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ଅତି ଗଭୀର ଏବଂ ଆପେକ୍ଷା କରି ମାପିଯିବା ନୁହେଁ। ଫଳ ଦେବାରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ନାହିଁ; ପାପ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଗାରୁ ଆସି ନିଜ ଫଳ ଦେଉଥାଏ; ଏଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ନାହିଁ—ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ। ଏପରି ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଶକ୍ତି ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ତୁମେ କହିଥିବା ଭଳି, ପ୍ରୟାସର ଅଧିକ୍ୟରେ ଏହା ଘଟିଥାଏ। ଏବେ ମୋଠୁ ଏହି ବିଷୟରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣ ଶୁଣ: କାର୍ଯ୍ୟ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବହୁ, ପ୍ରୟାସ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି—ଏହାର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଚାଷ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ, ତୁମ ପ୍ରୟାସ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମାନେ ବେଶି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ସମାନ ନୁହେଁ। ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସମ୍ପର୍କିତ; ଏହା ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ନୁହେଁ—ଏପରି ଭେଦ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଜା, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଫଳ ଏକା ମହା; ଯେପରି ଛୋଟ ହାନି ବଡ଼ ହାନିକୁ ଆଣିପାରିବ, ଏପରି ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମହା ଫଳ ଦେଇପାରିବ। ନିଶ୍ଚୟ, ଘାସର ଗୁଛ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗାରେ ଜଳିଯାଏ। ଦଶ ହଜାର ମୃତ୍ୟୁ, ହଜାର ଭୟଙ୍କର ପାପ, ଅନେକ ଗୁରୁ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ଭୋଗ, ଚୋରି ଭଳି ପାପ—ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନରେ କରାଯାଇଥିଲେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ରାଜା, ଅଳ୍ପ ଦାନ କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ କରେ, ତାହା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ—ଏହି ଜଣା ଜଣା ଜଣାନ୍ତି। ଏଠି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ: ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜିବା, ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଭକ୍ତି ସହିତ, ଲୋକ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ପାଇଥାଏ। ସନ୍ତାନ, ଧନ, ମଣି, ପତ୍ନୀ, ଘର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଭୋଗ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ—ଏହି ସମସ୍ତ ହରିଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦୂର ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଅଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରିଲେ, ମହାପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ଏହି ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାଜା, ଫଳର ଅଧିକ୍ୟ ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ସାହରୁ ଆସିଥାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ଅନେକ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ଏହି ମାଧବ ମାସ ମହାତ୍ମା ମାଧବଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରିୟ; ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଫଳ ପାଇଥାଏ। ରାଜା, ଯେଉଁଜଣେ ଶୁଭ ସମୟ ଓ ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି—ସେ ଦାନୀ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ମୋ ମତ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ କୂଳରେ ଜୀବମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ଦେବଳୟରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତି ବିନା ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହୋଇ ଗତି ପାଇନାହାନ୍ତି।