ମାଧବ ମାସ ସମାନ କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ, ଏବଂ ମାଧବଙ୍କ ପରି କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ। ସେ, ଯେଉଁମାନେ ପାପର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛନ୍ତି। ଏହି ମାଧବ ମାସରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ପାଠ, ହୋମ, କିମ୍ବା ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ଏହାର ଫଳ ଅନେକ ଗୁଣା ଅବିନାଶୀ ହୁଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ନାରାୟଣ ହରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ, ସେପରି ମଧ୍ୟ ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ ମାସରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ଉମା ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆରୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲାଭରେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ଦାନ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦ ଜ୍ଞାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, "ଓଁ" ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଧ୍ୟାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱଧର୍ମ ତପସ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧନର ପବିତ୍ରତା ପବିତ୍ରତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ନିର୍ଭୟତା ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ଲୋଭ ନାଶ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ ମାସରୁ ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ମାସରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା, ପାଠ, ଉପାସନା—ଏସବୁର ଫଳ ଅନନ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ବୈଶାଖ ମାସର ଶେଷରେ, ପାପ ଶେଷ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ ଦୂରୀଭୂତ ହୁଏ, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ପାଏ, ଏବଂ ଅନିଷ୍ଠ ଓ ନିନ୍ଦା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରେ ଥିବା ବେଳେ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ। ମାଘ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିଲେ ଏହାର ଫଳ ହଜାର ଗୁଣା, ଏବଂ ବୈଶାଖରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରେ ଥିଲେ ଏହା ତାହାର ଶତଗୁଣା ଅଧିକ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରି, ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ। ବୈଶାଖର ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଉପବାସ, ହୋମ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ମହାପାପକୁ ନାଶ କରେ। କଳିଯୁଗରେ ଏହି ମାଧବ ମାସର ମହିମା ଗୁପ୍ତ ହେବ, କାରଣ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ। କଳିଯୁଗରେ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ମାଧବ ମାସର ନିୟମ ତାହା ସମାନ। ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଏହି କଳିଯୁଗର ଅପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ନରକ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ମାର୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅମୂଲ୍ୟ। ଏଭଳି ଭାବେ ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ପାଦ୍ମ ପୁରାଣର ପାତାଳ ଖଣ୍ଡର ଏଠି ୮୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ। ପୁନି, ଅଧ୍ୟାୟ ୮୭ରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ, ମନରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ମୁନିବର, ଏତେ ସହଜ ଉପାୟରେ, କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ଏପରି ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ କିପରି ମିଳେ?” ନାରଦ କହିଲେ—“ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଲ, ରାଜନ୍। ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମହାଫଳ ମିଳେ, ଏହିପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖ। ଧର୍ମର ପଥ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ହତବୁଦ୍ଧି ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଧର୍ମର ଅଧିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ, ଏହାଠାରୁ ଧର୍ମର ପଥ କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାହା ବୁଝାଯାଏ। ଅଜାମିଳ ନାମକ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ଏକ ଦାସୀର ସ୍ୱାମୀ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସଦା ପାପ ପଥରେ ରହିଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ଏହି ନାମସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁର୍ଲଭ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଯେପରି ଅଜାଣି ଆଗୁଣକୁ ଛୁଇଁଲେ ତାହା ଜଳିଯାଏ, ସେପରି ଅଜାଣି ଗୋବିନ୍ଦର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦହିଯାଏ। ମୁନି କାନୀନଙ୍କ ନାତିମାନେ, ଭାଇଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ, ଗୋଲକ ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଏବଂ କୁଣ୍ଡ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମପଥ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ରୌପଦୀପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟଖ୍ୟାତି ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ପଥ ଦ୍ୱାରା। ସୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀ, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି—ସବୁ ବିଭିନ୍ନ। କେବେ କେବେ ଏକ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ। କେତେକ ଜନ୍ମରେ ଏହା ମହାଫଳ ଦେଉଥାଏ; ଧର୍ମ ଅତି ଗଭୀର ଏବଂ ଆମେ ଭାବିଥିବା ପରି ମାପାଯାଏ ନାହିଁ। ଫଳଦାନର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେକୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ପାପ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ସେ ଫଳ କେବେ ନ କେବେ ଆସି, ନିଜ ଫଳ ଦେଉଥାଏ; ଏଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ—ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ—ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାପ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଏହା ତୁମେ କହିଥିବା ପରି, ପ୍ରୟାସର ଅଧିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଏହି ବିଷୟରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣ ଶୁଣ—ପ୍ରୟାସ କମ କି ବେଶି, କାର୍ଯ୍ୟ ଛୋଟ କି ବଡ଼, ତାହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଚାଷି କାମ ଓ ଅନ୍ୟ କଠିନ ଶ୍ରମରେ ଲିନ, ସେମାନେ ମହାପୁଣ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରପାଠ କିମ୍ବା ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଅଧିକ ଦରକାର। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ନାମକ ପବିତ୍ର ପଦାର୍ଥ ନିୟମରେ ସବୁବେଳେ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ନିୟମ ଓ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ କେବେ କମ ହୋଇପାରେ।