ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯଦି ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଜଣେ ଅୈଷ୍ଣବ ନୁହଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ, ତେବେ ନିୟମାନୁସାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ପୁନଃ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ହଜାରଟି ବେଦର ଶାଖା ପଢ଼ିଥିବେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବେ, କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବେ, ଯଦି ସେ ବୈଷ୍ଣବ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ସେ କେବେ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ଏହି ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଶିଖାଇଥାନ୍ତି, ସେ ଆଚାର୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯିଏ ସଂସାରର ବନ୍ଧନକୁ କାଟିଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜାତିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ବର୍ଷ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ଗୁରୁ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବେ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ତାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୌଚକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରି, ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ; ତାପ, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ନାମକରଣ ନିୟମସାରେ କରିବା ଦରକାର। ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳିୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବେ; ନିୟମାନୁସାରେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାପ କରାଯାଏ। ଉଦ୍ଧ୍ୱଗ୍ର ଚିହ୍ନକୁ ପୁଣ୍ଡ୍ର ବୋଲାଯାଏ, ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏପରି ନିୟମାନୁସାରେ ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବେ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ନ୍ୟାସ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାସ କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଏହିପରି ନ୍ୟାସ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ; ନ୍ୟାସ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାନ୍ତି। ନ୍ୟାସ ଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ; ଏହି ଠାରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ନ୍ୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ପ୍ରପତ୍ତି ତାହାର ବିକଳ୍ପ ରୂପ। ଏହି ଦୁଇଟିର ଉପଦେଶ ପାଇ ଶେଷେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଏହି ଦୁଇଟିରେ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଶିଖି ଶେଷେ, ଦ୍ୱିଜାତିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଣବ ଠାରୁ ଗଠିତ; ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣବ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶୁଭ ପ୍ରଣବ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଦରକାର। ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥାତ୍ ଓଁ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ନେତୃତ୍ୱ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଓଁକୁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ପ୍ରକୃତିରୁ ଏହି ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ପ୍ରଥମେ ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଓଁ', ତାପରେ ଦୁଇ ଅକ୍ଷର 'ନମଃ', ଏବଂ ପଛରେ 'ନାରାୟଣାୟ'—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର। ଏଭଳି ଏହି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ମହିମାମୟ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ସାର, ଶୁଭଦାୟକ; ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦୃଷ୍ଟା ନାରାୟଣ, ଦେବତା ଶ୍ରୀର ନାଥ। ଏହାର ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀ, ପ୍ରଣବ ତାହାର ବୀଜ; ସଦା ଅଭିନ୍ନ ଦେବୀ ଏହାର ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀ ତାହାର ଚିତ୍ତ। ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି 'ଓଁକାର', ଦ୍ୱିତୀୟ 'ନମଃ', ତୃତୀୟ 'ନାରାୟଣାୟ'—ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ ଏଭଳି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। 'ଅ', 'ଉ', 'ମ'—ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣବ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମନ୍ଦର ଶବ୍ଦ ଓ ତିନି ବେଦର ସାର। 'ଅ' ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, 'ଉ' ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଙ୍କୁ, 'ମ' ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦାସ, ୨୫ତମ ଜୀବକୁ ସୂଚିତ କରାଯାଏ। 'ଅ' ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କ ରୂପ, 'ଉ' ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଙ୍କ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। 'ମ' ଦ୍ୱାରା ୨୫ତମ ପୁରୁଷ ଜୀବକୁ, 'କ' ମାନେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ, 'ଚ' ମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; 'ଟ' ଓ 'ତ' ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଓ ହୃଦୟ, 'ପ' ଦ୍ୱାରା ମନ, 'ଫ' ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର; 'ବ' ଓ 'ଭ' ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ହେଉଛି 'ମ', ୨୫ତମ ଅକ୍ଷର। ଏହି 'ମ' ଅକ୍ଷର ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଅଲଗା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାଧନ ବିନା, ଏହି 'ମ' ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶେଷ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ। କିଛି ଜଣେ କହନ୍ତି 'ଉ' ଅକ୍ଷର ଦୃଢତାକୁ ସୂଚାଏ, ଏହି ମତ ଅନୁଯାୟୀ 'ୱ' ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀର ସାର ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ। ଯେପରି ରବିର ତେଜ ତାଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁ, ଶୁଭ ଗୁଣର ସମୁଦ୍ର, 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରୀର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୀଜ, ପରମ ପୁରୁଷ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନିୟନ୍ତା ଓ ବନ୍ଧୁ। ତାଙ୍କର ଅଭିନ୍ନାଙ୍ଗିକା ଶ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଏହି ଶ୍ରୀ ଏଠି 'ରୁ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ। 'ମ' ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦାସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ, ଜ୍ଞାନ ଗୁଣର ଧାମ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଅଚେତନ ନୁହଁଁ, ଅବିକାରୀ, ଏକରୂପ, ସ୍ୱରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ଆତ୍ମା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଚିତ୍ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, 'ମୁଁ' ଭାବର ଧାରକ, ଅବିନାଶୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ପ୍ରାଚୀନ। ଏହାକୁ ଜଳାଇ, ଭଙ୍ଗ, ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ଲୟ କରାଯିବ ନାହିଁ; ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଆଦିଠାରୁ ଏପରି ଗୁଣ ଥିବା, ପରମ ଶେଷ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ। 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଦା ହରିଙ୍କ ଦାସ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ, କେବେ ଅନ୍ୟ କାହାର ନୁହଁଁ। ଏହିପରି ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଦାସତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏହି ଭାବେ ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି, ହେ ପାପରହିତ। ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଅଂଶ ଏହି ଯେ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଦାସଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ।