ପ୍ରଧାନଙ୍କର ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଭାବେ କାମ କରେ, ତାହାକୁ ବିଶମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମାଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷ ଅକାର୍ୟକାରୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରଧାନଙ୍କ ସହ ସମତାକୁ ଏଠାରେ ବୁଝାଯାଏ, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଓ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ତାହା ପ୍ରକାଶିତ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ଭାବକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ଜୟ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ ଯେଉଁଠି ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ସତ୍ୟତା ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗଣନାକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିବା ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ଆତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବେ ରାଜନ, ଯୋଗ ଜନିତ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ଯିଏ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ୍ନ, ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ମାଧୁକରୀ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥିବା, ସେ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ ଧରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଥିବା ରୂପରେ ଦେଖେ। ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖ, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟି ଶୋଭିତ, ଧଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଚାରିଭୁଜା ଓ ଦାନ ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ହାତରେ ଦେଖିବାରେ ମିଳେ। ଏହିପରି ଯୋଗ ଜନିତ ମନସିକ ସିଦ୍ଧିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭଜିଥାଏ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବରେ, ରାଜନ, ଭକ୍ତିକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ, ତାଙ୍କର ବିଭେଦ ଅନୁଯାୟୀ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତି, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରକାର; ଯେପରି ଭଲ ଭାବରେ ଜ୍ୱାଳା ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଇଂଧନକୁ ଖାକ କରିଦିଏ, ସେପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦହିଦିଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି, ଯାହା ଅମୃତ ଓ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ସାର, ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଯେଉଁଠି ଗାଯିଯାଏ, ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ମେଘକୁ ଉଡ଼ାଇଦିଏ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଦାନ, ଦେବତାର ଉପାସନା, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା କୌଳିନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଅନ୍ତଃକରଣର ପବିତ୍ରତା ମିଳେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ହୃଦୟରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ, ସତ୍ୟ, ଓ ଶୁଭ ହେଉଛି ସେଉଁଠିର ଗାଥାଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠି ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ରୂପର ମହିମା ଗାଇଯାଏ ଓ ଶୁଣାଯାଏ, ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣାଯାଏ। ଧନ୍ୟ ତୁମେ, ଧୃତିଶାଳୀ, ଧରାଧର, ଧର୍ମର ସ୍ଥମ୍ଭ, ଯେଉଁଠି ହୃଦୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ୍ନ; ତୁମ ଅଚଳ ମନ ହରିଙ୍କ ଶୁଭ କର୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ଉନ୍ମୁଖ ହୋଇଛି। ଯଦି ହରିଙ୍କୁ, ଦାତା ଓ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ କେମିତି କୌଣସି ପୁରୁଷର ପରମ କ୍ଷେମ ସମ୍ଭବ? ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ; ଏହି ପରମାର୍ଥ ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣିଛ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଉପଦେଶ ଛାଡ଼ି, ଧର୍ମର ସାର ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତୁମେ ଭୂତିକ ଉପାସନା ଓ ଅମୃତମୟ କଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ମୁଁ ଦେଖେ ନାହିଁ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ଯେଉଁଠି ମହାନ୍ତମାନେ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ସତ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ବେଦ, ପାରମ୍ପରିକତା, ଦୟା, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶାନ୍ତି—ଏହି ସବୁ ହରିଙ୍କ ଅଙ୍ଗ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ରୁଦ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ନିତ୍ୟ ଆହାରର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ତୁମେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଧୂଳି, ପାହାଡ଼ ନିବାସ, ପୃଥିବୀ ଦେବୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପୂଜା କର; କାରଣ, ସେମାନେ ସର୍ବାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଧନ୍ୟତା। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମିକ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ। ମୁଁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶର କିଛି ଅଂଶ କହିଛି; ମୋର ସମୟ ଅତି କମ୍, କାରଣ ମୋତେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯିବାକୁ ହେବ, ଏବଂ ଆଉ କଥାହେବାର ସୁଯୋଗ ନାହିଁ। ଏବେ ମାଧବ ମାସ ଆସିଛି, ଯାହା ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ପବିତ୍ର; ଏହି ମାସର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମୀଣୀ ପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ସପ୍ତମୀ ଦିନେ, ଜାହ୍ନବୀକୁ ଜାହ୍ନୁ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଗିଲି ନେଇଥିଲେ, ପରେ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ କାନ୍ଠିରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେଇ ଦିନ ଉଚିତ ରୀତିରେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଏଭଳି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଧନ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟବାନ୍। ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତ୍ରାପଣ କରେ, ସେ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମାଧବ ମାସ ପରି କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ପରି କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ; ଏହି ଯୁଗମ ଦୁର୍ଲଭ, ହରିଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଜଳରୁ ଜନ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରୁ ଆସି, ତିନି ଧାରାରେ ଅବିରତ ଭାବେ ବହି, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।