ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ବାୟଁ ହାତରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମ ଏବଂ ଡାହାଣ ହାତରେ ମହାପଦ୍ମ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି। ସେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ପଦ୍ମମାଳାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଆଲୋକିତ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଶଂଖ ଆକୃତିର, ମୁହଁ ଚମତ୍କାର ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଦଳର ପଦ୍ମ ପତ୍ରପରି। ହୃଷୀକେଶ ଏହି ମହାନ ରୂପରେ ବିରାଜମାନ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦୁଃସର ମାଲ୍ଲିକା ମୁକୁଳ ପରି ଧଳା, ଗୁଡାକେଶଙ୍କ ତଳ ଓଠ ମୋଇ ମଣିର ରଙ୍ଗର। ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି, ବିସ୍ତୃତ ଶରୀର, ସୁନ୍ଦର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ନିଏ କେଶବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଜନାର୍ଦନଙ୍କର କଉସ୍ତୁଭ ମଣି ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚମକ ପରି ତାଙ୍କର ଅଭା ଏବଂ ଦୁଇ ଅଳଙ୍କାର ଶିର ଶୋଭା। ହରି ବାହୁବନ୍ଦ, କଙ୍କଣ, ହାର ଏବଂ ମୁକ୍ତାମାଳା ଯେଉଁଠି ତାରାମଣ୍ଡଳ ସମାନ ଶୋଭା ପାଉଛି, ଏହି ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ବିଜୟ, ଜିତାନ୍ତ, ଗୋବିନ୍ଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସ୍ଫୁର୍ତିମାନ। ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଶୋଭା, ହରି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେ ଗରୁଡ଼ାରେ ଆସୀନ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଯିଏ ଏହିପରି ରୂପରେ ଅବିଚଳିତ ମନେ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ସମସ୍ତ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ, “ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ! ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଧ୍ୟାନ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ଦୟାମୟ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? କିପରି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏହା କରାଯାଏ?” ସୂତ ମୁନି କହିଲେ, “ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହିଲେ, ‘ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ହରିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ଭକ୍ତିର ସଠିକ୍ ଉପାୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏହି ଭକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାରର, ଯାହା ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଏହି ଭକ୍ତି ଚିତ୍ତ, ଭାଷା ଓ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠିରେ ଲୌକିକ, ବୈଦିକ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ଅଛି। ବେଦ ମନନ, ଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦସ୍ମୃତି ରଖିବା ଏହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତି ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ ଓ ମନ୍ତ୍ରପାଠ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଶ୍ରୁତି ପାଠ, ଅରଣ୍ୟ ଗୀତ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଭକ୍ତି ହୁଏ ତାହାକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସୋନା, ମଣି ଭୂଷଣ, ଭଲ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ଦୈହିକ ଭକ୍ତି। ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଅଲଙ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର, ରକ୍ଷାସୂତ୍ର, ମାଳା, ବାଲିଶ, ପତାକା, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସମସ୍ତ ଉପହାର ଦିଆଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଭୋଜ୍ୟ, ଶାକ, ଧାନ୍ୟ, ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପଚାର କରନ୍ତି, ଏହି ଲୌକିକ ଭକ୍ତି। ଏହିପରି ଦୈହିକ ଭକ୍ତି ତଥା ରିଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ବୈଦିକ ଭକ୍ତି। ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ତାହା ବୈଦିକ ଭକ୍ତି। ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ହୋମ, ଦାନ, ପିଣ୍ଡ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବଳି, ଦୃଢତା, ସୋମପାନ, ଓ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା; ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜ୍ୱାଳା, ଶିବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଭାବେ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଠିତ। ଏବେ ରାଜନ୍, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଭକ୍ତିର ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ। ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ୨୪ ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେମାନେ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ; ୨୫ତମ ପୁରୁଷ ଚେତନ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା। ଆତ୍ମା ଶାଶ୍ୱତ, ଅବିନାଶୀ, ନିୟନ୍ତା ଓ ପ୍ରେରକ; ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ, କାରଣ ଓ ମହେଶ୍ୱର। ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଭାବ ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ରବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ସାଂଖ୍ୟରେ ଗଣନା ହୁଏ, ପ୍ରଧାନ ଗୁଣମୟ। ସାମ୍ୟ ଓ ବିଶମ୍ୟ ଜାଣିବା, ପ୍ରଧାନ ଓ ଅପ୍ରଧାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାର କାରଣ ଏହି ଇଚ୍ଛା। ପ୍ରଧାନର କ୍ରିୟା ପ୍ରେରକ ଭାବେ ବିଶମ୍ୟ, ସମସ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ବ୍ରହ୍ମ, ପୁରୁଷ କିଛି କରେନାହିଁ। ଜଡ଼ ପ୍ରଧାନ ସହ ସାମ୍ୟ ଏହି ଭାବ, ତତ୍ତ୍ୱର ଭେଦ ଓ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାଦାନ ଜାଣି, ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ତାହାର ସତ୍ତ୍ୱ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା ଜାଣି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ ଜନିତ ଭକ୍ତି କଥା କହିବି। ଯିଏ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠିତ, ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ମାଧୁକରୀ ଭିକ୍ଷା ନିୟମ ରଖି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରି, ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ ସ୍ଥିର କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ହୃଦୟ ପଦ୍ମର ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବସି, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ନୟନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଧଳା ରଙ୍ଗ, ଚାରିହାତ, ଦାନ ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ହାତରେ ଧରିଥିବା ଏହି ରୂପ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମନସିକ ସିଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି। ଏପରି ଯିଏ ଭକ୍ତି କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ରେ ନିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ହେ ରାଜନ୍, ଭକ୍ତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଭେଦରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।