ଏକ ଦିନ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ଅତି ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି—ଏହି ବିଷୟ ହେଉଛି ଜଗତର ସାର୍ବଭୂମ ଭଗବାନଙ୍କର ନିରାକାର ଓ ସାକାର ଧ୍ୟାନ। ଏହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନାକ ଓ ମୁଁହ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ପାରିବେ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରିବେ, ଖାଇପାରିବେ। କାନ ନାହିଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରିବେ; ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ସାକ୍ଷୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ। ଏହି ଭଗବାନ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାର ସହିତ ଜଡିତ, ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଗୁଣରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜୀବନ; ସେ ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଜିହ୍ବା ନାହିଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ କଥା କହିପାରିବେ, ଏବଂ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହନ୍ତି; ଚର୍ମ ନାହିଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଛୁଆଁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ। ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି, ଏକାକାର, ଅନାଧାର; ଗୁଣ ନାହିଁ, ଅସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ଅନିୟନ୍ତ୍ରଣୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ର ନାଥ, ଦାତା, ଜ୍ଞାତା; ସେ ମାତା ହିନ୍, ସମସ୍ତ ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ। ଏହିପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅବିଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି—ଏହି ଅବସ୍ଥା ନିରାକାର ଓ ଅମୃତ ସମାନ। ଏବେ, ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାର ବିବରଣା କରିବି—ସେ ଆକାର ଓ ଗୁଣ ସହିତ, ତଥାପି ନିରାକାର ଓ ଦୁଃଖ ହିନ୍। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଅଣ୍ଡ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏକ ମେଘର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସିଥିବା ପରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଚମକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚମକ ପରି; ସେ ଚାରି ହାତ ଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ। ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ଦିଗରେ ସୁବৰ্ণ ଓ ମଣିରେ ସଜିତ ଶଂଖ ଚମକୁଛି; କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଦେମନ୍ମାନଙ୍କ ନାଶକ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବାମ ଦିଗରେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଫୁଲର ଖୁସି ଓ ଚମକୁଥିବା ପଦ୍ମ ଅଛି; ଡାହାଣ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ମହା ପଦ୍ମ ଅଛି। ଭଗବାନ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ରୂପରେ ଚମକୁଥିବା, ପଦ୍ମର ମହିମାରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କ ଗଳ ଶଂଖ ପରି, ମୁଁହ ଶୋଭିତ, ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି। ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଚମେଲି କୁଡି ପରି, ତଳ ଓଠ ଲାଲ କୋରାଳ ପରି; ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ରଂଗିନ ମୁକୁଟ ରେ ଚମକୁଛନ୍ତି; କେଶବ ଚୌଡ଼ା ଆକାର ଓ ଶୋଭାମୟ ଛାତି ରେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକ ପରି ତାଙ୍କ ଚମକ, ଦୁଇଟି କଣ ଲଟକା ରେ ଶୋଭିତ। ହରି ବାହୁବଳୀ, ବ୍ରାସଲେଟ, ମାଳା, ମୋତି ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଏକ ତାରାମଣ୍ଡଳ ପରି ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କ ଆକାର ଚମକୁଥିବା, ବିଜୟ, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୋଶାକରେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଅଙ୍ଗୁଟି ସଜିତ, ହରି ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ। ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଆକାରକୁ ଅବିଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିଥାନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ଏପରି ମୁଁ ଜଗତନାଥଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ସମସ୍ତ ଆକାର ବିବରଣା କରିଛି। ଏହା ଶୁଣି ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜା କହିଲେ—"ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ, ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ କୁହୁଛି, ତୁମେ ଜଗତର ଉପକାରୀ! ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ବିବରଣା କରିଛ।" "ଏବେ, ଦୟାଳୁ, ମୋତେ ଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରକାର ବିବରଣା କର; କେଉଁ ପ୍ରକାର, କିଏ, କିପରି, କେଉଁଠି, କେବେ କରିଥାନ୍ତି?" ତାପରେ ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—"ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ଶୁଣି ଋଷି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ କହିଲେ—'ରାଜା, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି ଠିକ୍ ଭାବେ ବିବରଣା କରିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।' "ଭକ୍ତି ନିଜେ ଅନେକ ପ୍ରକାର, ପାପ ନାଶକ; ଭକ୍ତି ମନ, ବାଣୀ, ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭକ୍ତି ଲୋକୀୟ, ବେଦୀୟ, ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ। ବେଦ ଚିନ୍ତନ, ଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ଏହି ମନସିକ ଭକ୍ତି। "ଏହି ଭକ୍ତି ଅନୁଚିନ୍ତନ ଓ ମନ୍ତ୍ର, ବେଦ ଶ୍ଲୋକ ଚାନ୍ତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅରଣ୍ୟ ଶ୍ଲୋକ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଶାସନ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ବାଚିକ ଭକ୍ତି। "ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣି ଭୂଷଣ, ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭକ୍ତି ହୁଏ। ପୋଶାକ, ପବିତ୍ର ତାନ୍ତ୍ର, ମାଳା, ପଙ୍ଖା, ଧ୍ୱଜ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କରାଯାଏ। "ଅନ୍ୟ ଲୋକ ତାଲ, ଭୋଜ୍ୟ, ଧାନ, ପାନ ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥାନ୍ତି—ଏହି ଲୋକୀୟ ଭକ୍ତି। ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ରିଗ, ଯଜୁର, ସାମ ଶ୍ଲୋକ ଚାନ୍ତ, ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। "ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏହି ଭକ୍ତି ବେଦୀୟ କୁହାଯାଏ; ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ହୋମ, ଦାନ, ନୈ୵ଦ୍ୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। "ଯଜ୍ଞ, ଦୃଢ଼ତା, ସୋମପାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ; ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଆଲୋକ, ଶିବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ। "ଏହିପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାର, ବ୍ରହ୍ମ ଭକ୍ତିରେ ନିବିଶିତ। ଏବେ ରାଜା, ମୁଁ ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟ ଭକ୍ତି ବିବରଣା କରିବି; ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣା କରାଯାଏ। "ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟ; ପ୍ରତିଶ୍ଠିତ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ପୁରୁଷ ଅଛି—ସେ ଚେତନ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋଗ୍ତା। ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣୀୟ, ଉତ୍ସାହକ; ପୁରୁଷ ଅପ୍ରକାଶ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ, ମହାନ୍। "ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି, ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ଭୂତଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି; ସାଂଖ୍ୟ ରେ ଏହି ଗଣନା, ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।