ଭକ୍ତି ସହିତ କୃତ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ସେସବୁ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ସେ ଏହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କରନ୍ତି । ବରୁଣଙ୍କ ପାଣି, ଫୁଲ, ମୃଦୁ ନୈବେଦ୍ୟ, ଘୃତ, ଦୁଧ ଓ ଦହି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅନ୍ନ ଓ ଧାନ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଧୂପ ଓ ଦୀପ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହିସାବରେ ଅରଣ୍ୟ ଗଛର ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ପୃଥିବୀର ଦାନ, କୁଶ ଓ ମୂଳ, ବାୟୁ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ଓ ସୁଗନ୍ଧ, ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଫୁଲ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ସଙ୍ଗୀତ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅର୍ପଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଫୁଲ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ବୈଷ୍ଣବ, ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ପୃଥିବୀ, ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହି ସବୁ ହରିଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମନ୍ତ୍ରପାଠ ସହିତ ଅର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ, ଅଗ୍ନିକୁ ହବିଷ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ଗାଈମାନେକୁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଇ, ବୈଷ୍ଣବ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଅବିଚଳ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ବାୟୁକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ଜଳକୁ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା, ଭୂମିକୁ ହୃଦୟର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଯେଉଁ ଜଣେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ସମସ୍ତ ପୂଜାସ୍ଥଳରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମଧାରୀ ତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଚାରିବାହୁ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଏହି ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜିତ ହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ମହାରାଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅପମାନିତ ହେଲେ, ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ଅପମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପବିତ୍ର ରୂପ ଭାବରେ ମନାଯାନ୍ତି । ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଧର୍ମ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବେଦ ଓ ରାଜାଙ୍କ ନୀତି ଦ୍ୱାରା ମିଳେ । ପୃଥିବୀର ଦେବତାମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ, ଏଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ । ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ଏତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ଦେବତାମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ବେଦ ପ୍ରଚାରକ, ସେ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁ ପୁତ୍ର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେତେବେଳେ ଦୁଇ ପିଢ଼ିର ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ନରକରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ କିମ୍ବା ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ଅଛି? ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ଏହା ମୋକ୍ଷର ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଧ୍ୟାନ; ମହାରାଜ, ଶୁଣ । ଯେପରି ଏକ ପ୍ରଦୀପ ନିରବାୟୁ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥାଏ, ସେଇପରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ— ଏଭଳି ଦେହୀ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ ହୁଏ; ଆଶାବିହୀନ, ଅଚଳ, ଶୂରବୀର—ସେ କାହାରି ବି ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, କାହାରି ବି ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ । ସେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଅବସାଦ, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ମୋହ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଭ୍ରମ, ତ୍ରୁଟି, ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ପରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଯେପରି ଦୀପର ଶিখା ତେଲକୁ ଶୋଷି ନେଇ, ପତି ଆଧାରରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଓ ବାୟୁଘାତରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଉଁପରି ଶରୀରର କର୍ମ ତେଲ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ, ଦୀପ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତେଲ ଶୋଷି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଧୂଆଁରେ ପରିଣତ କରି, ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ବାୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହୁଏ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନିଜେ ଚମକେ । ସେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିପାରେ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି । ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶୁଣ, ଏହା ରୂପବାନ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ତଥା ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୁଃଖରହିତ । ସମସ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ବାସୁଦେବ ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଯେପରି ବର୍ଷା ମେଘର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସେ, ସେଇପରି ତାଙ୍କ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ; ସେ ଚାରିବାହୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ । ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଶୋଭିତ ହେଉଛି ଶଂଖ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ; କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ଯାହା ମହା ଦାନବମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରେ, ସେଠି ଅଛି ।