ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣ, ଏହି ପବିତ୍ର ଉପାଦେଶ ଆମ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧୃତ। ନାରୀମାନେ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ନାମମାତ୍ରରେ ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ ମଧୁସୂଦନ ବିଧି, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ମାତ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କାରଣ ସେ ଭକ୍ତିର ପ୍ରେମୀ। ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ପତି ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ଦେବତା। ପତିକୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି ମନ, ବାଚା, କାୟା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନାମମାତ୍ରରେ ଦେବତାର ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଓ ବେଦର ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ନାରୀମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକାରୀ, ଏହା ଶାଶ୍ୱତ ଉପଦେଶ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ପତିକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ପରିବାର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହି ବ୍ରତ କରିବା ଦ୍ୱାରା କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ, ଜଳରେ, ପୁଷ୍ପରେ, ହୃଦୟର ଧ୍ୟାନରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ଜପ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂଜିତ କରନ୍ତି। ଅହିଂସା ପ୍ରଥମ ପୁଷ୍ପ, ବ୍ରତ ଧାରଣ ଦ୍ୱିତୀୟ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣା ତୃତୀୟ, ଏବଂ କ୍ଷମା ଚତୁର୍ଥ। ଶାନ୍ତି ପଞ୍ଚମ, ଦମ ଷଷ୍ଠ, ଧ୍ୟାନ ସପ୍ତମ, ସତ୍ୟ ଅଷ୍ଟମ ପୁଷ୍ପ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ବାହ୍ୟ ମାତ୍ର। ଭକ୍ତିସହିତ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ବରୁଣର ଜଳ, ପୁଷ୍ପ, ନମ୍ର ନିବେଦନ, ଘୃତ, ଦୁଧ, ଦହି, ଖାଦ୍ୟ, ଅନ୍ନ (ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର), ଧୂପ ଓ ଦୀପ (ଅଗ୍ନି ପାଇଁ), ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ, ବନସ୍ପତିର ନିବେଦନ, କୁଶ ଓ ମୂଳ, ଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନ (ବାୟୁ ପାଇଁ), ଶ୍ରଦ୍ଧା (ବିଷ୍ଣୁର ପୁଷ୍ପ), ସଙ୍ଗୀତ ଏମିତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବେଦନ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ବୈଷ୍ଣବ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଜଳ। ପୃଥିବୀ, ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏମିତି ହରିଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମନ୍ତ୍ରପାଠ, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ, ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିଥିସତ୍କାର, ଗାଈକୁ ଘାସ ଓ ଜଳ, ବୈଷ୍ଣବ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଏକାଗ୍ର ମନେ ବାୟୁ, ଜଳରେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପୃଥିବୀରେ ହୃଦୟର ମନ୍ତ୍ର ଓ ନିଜକୁ ଆତ୍ମାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କୁ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମଧାରୀ ରୂପରେ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଚାରିଭୁଜା, ଶାନ୍ତ ଓ ଚିହ୍ନଧାରୀ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯାଏ; ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପବିତ୍ର ରୂପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଧର୍ମରୁ ମିଳେ; ଧର୍ମ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବେଦ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏଠାରେ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଯୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଏତେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ସନ୍ତାନ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନରକରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ବାସୁଦେବରେ ମନ ନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପଶୁସମାନ ଅର୍ଥହୀନ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଏହି ମୁକ୍ତିର ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନ ଶୁଣ। ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାୟୁହୀନ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ଏଭଳି ଦୋଷରହିତ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରହିତ, ଆଶାରହିତ, ଅଚଳ ଓ ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ସେ କାହାରି ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, କାହାରି ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ସେ ଦୁଃଖ-ସୁଖ, ଦେଉଳ, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ମୋହ, ଅଶାନ୍ତି, ଭ୍ରମ, ତ୍ରୁଟି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକାକିତ୍ୱର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଦୀପ ତାଳା ଓ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳି, ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ହୁଏ, ପରେ ତେଲର ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଏ, ଦୀପର ଟିପରେ କଳା ରେଖା ଆସେ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତେଲ ଆକର୍ଷିତ କରି ଜ୍ୱାଳା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହିପରି ଶରୀରର କର୍ମର ତେଲ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଧୂଆଁ କରି ବାହାର କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ୱାଳା ପରି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକେ। କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ବାୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅସଙ୍ଗ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକେ। ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନର ରୂପରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱିଧା ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ରୂପରେ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯୋଗରେ ତତ୍ପର ମହାତ୍ମାମାନେ, ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସମସ୍ତଜ୍ଞ, ସମସ୍ତଦର୍ଶୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ମୂଢ଼ମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ହାତ ଓ ପାଦ ବିନା ଅନ୍ୟ କଥାରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକରେ ଚଳନ୍ତି, ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତକୁ ଧରି ରଖନ୍ତି।