ଏକ ଦିନ ରାଜା ଏକ ମହାନ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଭଗବାନ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କିପରି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୟାଳୁ ହୁଅନ୍ତି? କିପରି ଭକ୍ତି ଉପଜେ, ଏବଂ ସେ କିପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି? ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ଏକ ସତ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ, ହରିଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି କଥା ମୁଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିବି ନାହିଁ—ଶ୍ରୋତା, କଥନକାର, କିମ୍ବା ପ୍ରଶ୍ନକାର ଯିଏ ହେଉନ୍ତୁ। କୃଷ୍ଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହି ମାନବ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଷଣ୍ମାସିକ, କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଶ୍ୱର। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବାଇକୁଣ୍ଠ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ କ୍ଷଣ ମାତ୍ର ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପାଇଁ ମହା ଧନ। ଏପରି ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ପ୍ରକାର ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ। ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ସନ୍ନିଧି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାମନା ଆଣେ। ଯେପରି ପିଲାମାନେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବମାନେ ଦେବତାଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋକ ଓ ସୁଖ ଉଭୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅକ୍ଷୟରେ ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ସଜ୍ଜନମାନେ କ୍ରିୟାର ଛାୟା ପରି ସହଯାତ୍ରୀ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି; ଏହିଠି ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ କଥା ଶିଖାନ୍ତୁ। ଏପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଲେ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳ ମିଳେ। ତେଣୁ ନାରଦ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ମାଧବଙ୍କ ସେବା ହେଉଛି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂଜିତ ହୁଏ। ହରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଚରାଚର ଜଗତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ; କେବଳ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାପ ମାତ୍ର କ୍ଷଣେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଏହି ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜନ୍, କିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ପଦ୍ମପଦ୍ମ ଚରଣକୁ ପୂଜିବେ ନାହିଁ? ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିନଥିବେ; ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ସମ୍ମାନ କରିବା, ଅନୁମୋଦନ କରିବା—ଏହି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଧର୍ମ କ୍ଷଣେ ପବିତ୍ର କରେ, ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁତା ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣର କାରଣ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀ, ଜଗତର ଆତ୍ମା, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେ ନିଜେ ଜଗତ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଅବିନାଶୀ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବିଶାଳ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ଦୂର୍ଲଭ, ଗୁଣ ରହି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣ, ମହାନ୍। ଅଜନ୍ମା, ଜନ୍ମ ଓ ଲୟ ଉପରେ ଅତୀତ, ସେ ହରି ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଉପରେ ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଚାରିଲ, ସେମାନେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ଓ ଆତ୍ମା ଶ୍ରବଣର ଅମୃତରେ ପୋଷିତ ହୁଏ। ଏପରି ସଙ୍ଗରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପବିତ୍ର ଗାଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେବତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ ଏହା ଜାଣିଛ। ତଥାପି, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ତୁମ ଆଦରରେ ମୁଁ କହିବି—ଯାହାକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର, ପୁରୁଷଠାରୁ ଉପରି; ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପିତ, ସେଉଁଠି ଅଚ୍ୟୁତ; ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ସେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଦେଇଥାନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅଜୟ। ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଚ୍ୟାରେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନିୟମ ମୁଁ କହିବି: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅପହରଣ ନ କରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ। ଏହିମାନେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମାନସିକ ବ୍ରତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ, ରାତିରେ ଉପବାସ, ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ। ଏହିପରି ଦେହିକ ବ୍ରତ ମାନବ ପାଇଁ କଥିତ; ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି, ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା। ନିନ୍ଦା ଛାଡ଼ିବା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଚିକ ବ୍ରତ; ସଦା ଏବଂ ସର୍ବଦା ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନରେ କେହି ଅପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ପବିତ୍ରତା ଦାତା। ଯେଉଁମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେନାହିଁ; ମନ, ମୁଖ ଓ ଶରୀରକୁ ସଂଯମ କରି, ପତିଙ୍କ ସୁଖ ଓ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହିଁ। ଏପରି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୟାମୟ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପଥରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ବେଦପଥ ଅନୁସାରେ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ଏହିପରି ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି। ଯଥାପି, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ କେବଳ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି; ମାଧବ କୌଣସି କ୍ରିୟା, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ସେ କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ, କାରଣ ସେ ଭକ୍ତିର ପ୍ରେମୀ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପତିପରାୟଣ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ଦେବତା। ପତିଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବି, ମନ, କଥା, କାୟା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପତିଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକାରୀ; ପତିପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଉପଦେଶ।