ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଉର୍ମିଳା, ରାଜା ମାଣ୍ଡବ୍ୟ, ଭାରତ, ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି ଓ କାନ୍ତିମତୀ, ଏବଂ ପୁଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସରରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ସୁବାହୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସତ୍ୟବତୀ ସହିତ, ସତ୍ୟବାନ୍ ବୀରଭୂଷା ସହିତ, ସୁମଦ ସତ୍କୀର୍ତ୍ତି ସହିତ ଏବଂ ରାଜା ବିମଳ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସହିତ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ରାଜା ବୀରମଣି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶ୍ରୁତବତୀ ସହିତ, ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି କୋମଳା ସହିତ, ରିପୁତାପ ଓଙ୍ଗସେନା ସହିତ ଏଠି ଥିଲେ। ବିଭୀଷଣ, ଶକ୍ତିରେ ଅଗ୍ରଣୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଦେହୀ, ପ୍ରତୀତା ସହିତ, ଉଗ୍ରାଶ୍ୱ କାମଗମା ସହିତ, ନୀଲରତ୍ନୋଧି ରମ୍ୟା ସହିତ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସୁରଥ ସୁମନୋହାର୍ୟା ସହିତ, ଏବଂ ବାନର ମୋହନ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଥିଲେ। ଏଭଳି ଅନେକ ରାଜାଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ମହାଉପକ୍ରମରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ପଠାଇଲେ। ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବଶିଷ୍ଠ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପବିତ୍ରିତ ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ମହାତ୍ମା ଅଶ୍ୱକୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଜଳରେ ପବିତ୍ର କର, କାରଣ ଏହା ରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ।” ତା’ପରେ ରାମଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କରି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଇଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀରେ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଅଶ୍ୱକୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଲା, କୁମ୍ଭପୁତ୍ର ନିଜ ହାତରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏହାକୁ ସ୍ନାନ କରେଇଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଅଶ୍ୱକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମୟ ସଭାରେ ମୋତେ ପବିତ୍ର କର; ତୁମର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।” ଏପରେ ରାଜା ରାମ ଓ ସୀତା ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ମାନେ ତାଙ୍କର ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ତେବେ ରାମ ନିଜେ କ’ଣ କହିବେ, ଆହା!” ଏଭଳି ରାମ ଭୂମିର୍ ନାୟକ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଋଷି ତଳୱାରକୁ ପବିତ୍ର କରି ରାମଙ୍କ ହାତରେ ଦେଲେ। ରାମ ତଳୱାରକୁ ଧରି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତ, ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ପଶୁ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲା। ସେ ଏବେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆସୀନ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଚାମର ଝାଲରେ ପଙ୍କା କରାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଦେହୀ ଦେଖି, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଜଗତ୍ବିଦ୍ୟ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଦୈବିକ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠି ଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦେବତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କିଏ, ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଛ? ଘୋଡ଼ା ଦେହ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଲ? ଏହି ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ସହିତ କିପରି ଏଠି ଅଛ? କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ।” ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ସେ ଦେବତା ହସି ଭଲ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଭିତର ବାହାର ସବୁ ଜାଣ, ତଥାପି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତେଣୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲି, କିନ୍ତୁ ବେଦ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି। ଏକଥିରେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ଗଛ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୁତପାପା ନଦୀ ତଟକୁ ଗଲି। ସେଠି ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରି, ଦାନ ଦେଇ, ବେଦାନୁସାରେ ତୁମେଠାରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲି। ତା’ପରେ ବହୁ ଲୋକ ଏଠି ଆସିଗଲେ; ତେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ ଏହି ଢୋଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟ କଲି। ସେଠି ଏକ ବିଶାଳ ହଲ୍ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ରନ୍ନାଘର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଧୂଆଁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ସେଠିକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ କରିଥିଲା। ଏଠି ଏକ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ଦେହରେ ଅନେକ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, କୁଶ ଦର୍ଭା ର ଅଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲେ, ହାତରେ ଯଜ୍ଞ କୁଷ ଧରିଥିଲେ—ଏହି ଡ଼ୋଙ୍ଗି ତାପସ ଡ଼ମ୍ଭ ନୁହେଁ କି? ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ମୁକ୍ତ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଏହି ପାପ ନାଶକ ନଦୀ ତଟରେ ଆସିଲେ। ସେ ମୋତେ ଏକ ଡ଼ୋଙ୍ଗି ତାପସ ଭାବେ ନିରବ ଦଢ଼ାଇ ଦେଖିଲେ, ମୁଁ କୌଣସି ଅତିଥି ସ୍୵ାଗତ କଥା ନ କହି, ବେଉଁଡ଼ା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲି। ଏହା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ରୂଦ୍ର କ୍ରୋଧ ଜଗନ୍ନାଥ ସମୁଦ୍ର ପରି ବଢ଼ି ଉଠିଲା ଏବଂ ସେ ମୋତେ ଏହି ଶାପ ଦେଲେ—“ଏହି ନଦୀତଟରେ ଢୋଙ୍ଗ କରୁଥିବା ତୁମେ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଦୁଃଖର ଫଳ ପାଅ—ଏବେ ପଶୁ ହେଇଯାଅ, ତାପସମଧ୍ୟରେ ଅତି ନିମ୍ନ!” ଏହି ଶାପ ଶୁଣି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲି। ତା’ପରେ ସେ ମୋତେ କୃପା କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇବା। ତା’ପରେ ତାଙ୍କର ହାତ ସ୍ପର୍ଶରେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ମୁକ୍ତି ପାଇବା, ଏବଂ ଡ଼ୋଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଦେବସ।” ଏଭଳି ଶାପ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ହାତ ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଲି। ରାମ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ ଯାହା ପାଇ ପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ତୁମର ହାତ ସ୍ପର୍ଶ ଏଠି ମୋତେ ମିଳିଛି। ଏବେ ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅ, ମହାରାଜ। ତୁମର କୃପାରେ ମୁଁ ଏବେ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମକୁ ଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, କାଳର ଭ୍ରମ ନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଯାଉଛି ତୁମର କୃପାରେ। ଏଭଳି କହି ସେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆସୀନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର କୃପାରେ ସେ ଅବିନାଶୀ ଧାମକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଫେରା ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ନାହିଁ।