ଏହି କଥାରେ, ମୁଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ କରୁଛି, କାରଣ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା। ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠି ଯାଇଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ସରୟୂ ନଦୀ, ତାପୀ ନଦୀ, ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦ୍ବାର, ଅବନ୍ତୀ, ଶୁଦ୍ଧ କାଞ୍ଚୀ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ରେବା ନଦୀ ଅଛି। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ହାଟକ ନାମକ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ମହାପବିତ୍ର ମଲ୍ଲିକା ପାହାଡ଼, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମୁଁ ଦେଖିଛି। ମୁଁ ଦେଖିଛି ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ ଅନ୍ଧାର କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଛୁଇଁଥାଏ, ସେଉଁଠି ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ। ଦ୍ଵାରାବତୀ ତୀର୍ଥ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଶୁଭ ଗୋମତୀ ନଦୀ ବହୁଥିବା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଜଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନିଦ୍ରା, ପ୍ରଳୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୋକ୍ଷ ଘୋଷିତ ହୁଏ; ଏଠି ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଳିର ପ୍ରଭାବରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ। ଯେଉଁଠି ପଥର ଚକ୍ର ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ପଶୁ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ—ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ; ସେହି ସହର ମହାପୁଣ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ଦେଖିଛି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମୁଁ ଦେଖିଛି, ଯାହା ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ସ୍ୟାମନ୍ତପଞ୍ଚକ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଗଭୀର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ବାରାଣସୀ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଅବସ୍ଥାନ; ଏଠି ତାରକ ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମନାମ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶିଖା ଦିଆଯାଏ। ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବା କୀଟ, ପିଲା, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଦେବ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଭୋଗର ସଂସାର ଆନନ୍ଦକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କୈଳାସକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠି ମଣିକର୍ଣିକା ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଏଠି ଜଟାଧାରୀ, ଗୁଣ୍ଡା ଲୋକ, ସାପ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା, ହାତୀ ଚମଡ଼ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। କାଳଭୈରବଙ୍କ ନାମ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନିରସ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଯମ ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମାମଲାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି କାଶୀ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ, ମୁଁ ଦେଖିଛି; ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ରାଜନ। କିନ୍ତୁ ଏକ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ତୀର୍ଥ ମୁଁ ନୀଳ ପାହାଡ଼ରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଛି, ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କଉଁଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଶେଷ ଉପଦେଶ କରୁଛି—ସୁରଥଙ୍କ ଦୃଢ଼ ମୁହଁରେ କହିଥିବା ଉକ୍ତିଗୁଡିକ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଦଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଡ଼ାକର ଶବ୍ଦ, ତୁରୀର ଧ୍ୱନି ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ଦହାଡ଼ ଦ୍ୱନି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଚାରିପାଖରେ ଆଲୋଡ଼ିତ ହେଲା। ରଥ ଚକ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନ, ହାତୀମାନଙ୍କ ତୁଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱନି ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି, ସ୍ୱର୍ଗପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋଡ଼ିତ କରିଦେଲା। ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ ଏକତ୍ରିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି, ଦୁର୍ବଳମନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲେ। ଏହି ଉତ୍ସାହ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା ସୁରଥ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସେନାପତିମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ସେନାରେ ଭୂମିକୁ ଭରିଦେଲେ, ଏକ ଯୋଦ୍ଧାମୟ ସମୁଦ୍ର ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି ଓ ଜୟ ଶବ୍ଦରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେଲା; ଏପରେ ରାଜା ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ଏଠି ରାଜା ଭାରତୀୟ ସେନାରେ ଘିରିଆସୁଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁମତି, ଏହି ସମୟରେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, କହ। ସୁମତି କହିଲେ: ଏଠି ଅନେକ ବୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଆରେ କୁଶଳ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ। ବାୟୁପୁତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାକ୍ରମ ଧାରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ। ଶେଷ କହିଲେ: ମହାମନ୍ତ୍ରୀ ଏପରି କହିଥିବା ସମୟରେ, ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜକୁମାରମାନେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ଟାଣିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି Puṣkala ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଆସି, ଧନୁଷ ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ପୁଷ୍କଳ, ମହାବୀର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ରର ମାହାରଥୀ, ଶାଳିନ ଓ ଚମ୍ପକ ସହିତ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କୁଶଧ୍ୱଜ, ଜନକଙ୍କ ପୁଅ, ମୋହକ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ବିମଳା Ripumjaya ସହିତ, ଏବଂ ସୁବାହୁକ Durvāra ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଅଙ୍ଗଦ, ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, Pratāpina ଓ Balamoda ସହିତ; Nīlaratna Haryakṣa ସହିତ, Satyavān Sahadeva ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ରାଜା Vīramaṇi, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାକ୍ରମଶାଳୀ, Bhūrīdeva ସହିତ; Ugrāśva Asutāpa ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ସୁରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏହି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟିଲା। ପୁଷ୍କଳ ଚମ୍ପକଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମର ନାମ କଣ, ରାଜକୁମାର? ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଛ। ଏବେ ଏଠି ଦଢ଼ି ରୁହ—କାହିଁକି ଭାଗୁଛ? କିପରି ତୁମେ ତୁମ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବ? ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଆସ, ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜକୁମାର Puṣkalaଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ମେଘ ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଗଭୀର। ଚମ୍ପକ କହିଲେ: “ଏଠି ଯୁଦ୍ଧ ନାମ କିମ୍ବା କୁଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ନାମ ଓ ଶକ୍ତି କହିବି। ମୋର ମାତା ରାଘବଙ୍କୁ ଭକ୍ତ; ମୋର ପିତା ରାଘବ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ମୋର ନାତି ରାମଚନ୍ଦ୍ର; ମୋର ଜନମାନେ ରାଘବ। ମୋର ନାମ ରାମଦାସ, ସଦା ରାମଙ୍କ ଦାସ।