ଏହି ପର୍ବତର ଭୂମି ଜଳପ୍ରପାତର ଗଜ୍ଜନରେ ମୁହିଁଯାଉଥିଲା, ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଥିଲା ଏବଂ ହଳଦା, ଲାକ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଦାର୍ଥର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏଠି ସିଧ୍ଧା ନାରୀମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ସିଧ୍ଧା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ; ଏଠି ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଏବଂ ନାଗମାନେ ମନମତାନୁସାରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାର ତରଙ୍ଗର ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନରେ ଶୀତଳ ହୋଇ, ଏଠି ବୀଣା, ହଂସ ଏବଂ ପିଲା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ସୁମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ପର୍ବତକୁ ଦେଖି ଶତୃଘ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରି ଗଲେ ଏବଂ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ବଡ଼ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପର୍ବତ କଣ? ଏହି ମୋ ପଥରେ ଚମକୁଛି, ଏହାର ବିଶାଳ ରୂପ ଦେଖି ମୋର ମନ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି। ଏହା କି ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ, କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ଖେଳିବା ଉଦ୍ୟାନ? ଏହି ଶୋଭା ବିପୁଳତା ଦେଖି ମୋର ମନ ଉତ୍ସୁକ ହେଉଛି।” ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ସୁମତି, ଜିଏ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମହାରାଜ, ଏହା ନୀଳ ପର୍ବତ ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଚମକୁଛି; ଏହି ପର୍ବତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଖର ହିରା-କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ। ଏହି ପର୍ବତକୁ ଦେଖିପାରିବେନି ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀରେ ଆସକ୍ତ, କିମ୍ବା ଯେଉଁ ନିମ୍ନପାତିତ ପୁରୁଷମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଗୁଣକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିପାରିବେନି ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ତର୍କ ଏବଂ ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଧର୍ମ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ରୂପିତ ପରମ୍ପରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତକୁ ଦେଖିପାରିବେନି ନୀଳ ଏବଂ ଲାକ୍ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ବ୍ୟାପାରୀ, କିମ୍ବା ଘୀ ଓ ଆଦି ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ମଦ୍ୟ ତିଆରି କରୁଥିବା ଲୋକ। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିପାରିବେନି ଏହି ପିତା, ଯିଏ ପାପରେ ମୁହିଁଯାଇ ଧନ ଲାଗି ନିଜ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟାକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପରିବାରକୁ ଦେଇ ପ୍ରତି ଦାମ ନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିପାରିବେନି ସେମାନେ, ଯିଏ ଏକ ଉତ୍ତମ ପରିବାରର ଗୁଣବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଦୂଷିତ କରେ, କିମ୍ବା ନିଜେ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିପାରିବେନି ସେମାନେ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଭୋଜନରେ ଭିନ୍ନତା କରେ, କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଦୁଧରେ ରାନ୍ଧି ଏବଂ ଦାନ ମାଗୁଥିବାକୁ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିପାରିବେନି ସେମାନେ, ଯିଏ ଉପେକ୍ଷିତ ଅତିଥିମାନେକୁ ଅପମାନ କରେ, କିମ୍ବା ଯିଏ ଆକାଶକୁ ହାତ ଉଠାଇ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, କିମ୍ବା ଯିଏ ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରେ। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିପାରିବେନି ସେମାନେ, ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ପର୍ବତକୁ ଦେଖିବାରୁ ଦୂରେ ରହିଥାଏ, ଯାହା ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭାମୟ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପବିତ୍ରତା ଆଣେ; ଏଠି ଦେବମାନେ ନିଜ ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ଚରଣକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ—ଯାହାକୁ ବେଦ ‘ନ ଏହି, ନ ଏହି’ କହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ତଥାପି ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତର ଚରଣ ଧୂଳିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପନିଷଦ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଶୋଭାମୟ ନୀଳ ପର୍ବତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ପର୍ବତକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ନମସ୍କାର ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି—ପବିତ୍ର ଭୋଗ ଖାଇ ଚାରି ହାତର ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ। “ମହାରାଜ, ଏବେ ଆପଣ ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରିବାରର ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ତିନି ଚାରି ହାତର ଦୁର୍ଲଭ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପାଇବାକୁ ଅସମ୍ଭବ। ଏଠି ଏକ ନଗର ଥିଲା, ଯାହାକୁ କାଞ୍ଚୀ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ନଗର ବଡ଼ ଲୋକମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ଯାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ଏଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଛଉ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଉତ୍ସୁକ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଗିଯିବା ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ, ଅନ୍ୟର ଧନ ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାରୁ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ଉଧାର, କୃଷି ଏବଂ ସତ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ରଘୁନାଥଙ୍କର ଚରଣକମଳରେ ପ୍ରେମ ଲାଗି ରହୁଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରି ଦିନ ରାତି ଅବିରତ କାଟୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ଜିହ୍ୱାର ଆଗରେ ‘ରାମ, ରାମ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ; ଏଠି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମନରେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରୁନାହାନ୍ତି। ଦାନ, ଦୟା, ଦମ ଏବଂ ସତ୍ୟ ସଦା ବ୍ୟାପିଥିଲା; କେହି କେହି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିବା କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ଓ ପାପରହିତ ଶତୃଘ୍ନ। ସେମାନେ ଅନ୍ୟର ଧନକୁ ଚାହିଲେନି, ଅପକାର କରିଲେନି; ଏପରି ଲୋକମାନେ ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ରାଜାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ। ଏଠି ରାଜା ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନେଇନାହାନ୍ତି, ଲୋଭରହିତ; ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କରି ରାଜା ଏପରି କରୁଥିଲେ। ଏପରି ବର୍ଷ ଦିନ ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗରେ ଅତିତ ହେଲା; ଏପରି ଏକ ଦିନ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ସଦା ପତିନିଷ୍ଠା, ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷାର ଭାର ଉଠାଇଛ। ମୋ ସହ ଏକ ବଡ଼ ପରିଷଦ ଅଛି, କେହି ଦୁଃଖରେ ନୁହେଁ; ମୋ ହାତୀମାନେ ପର୍ବତ ପରି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ପବନ ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ। ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋକ୍ତ, ସଦା ମୋ ପାଖରେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୟାରେ କିଛି ଅଭାବ ନାହିଁ। ତଥାପି ଏକ ଆଶା ମୋ ମନରେ ଅଛି: ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜସ୍ୱୀ, ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିନାହିଁ। ଗର୍ଭରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଗୋବିନ୍ଦ-ଭୂଷିତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯୋଗ୍ୟ; ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଗଲି, ଶରୀର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିରା ଏବଂ ପାକା କେଶ।