ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ରାଜା, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏକମାତ୍ର ଶିବକ୍ଷେତ୍ର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେଠାରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମାଟି, ପାଣି କିମ୍ବା ଆକାଶ—ଯେଉଁଠି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେଠାରେ କୈଳାସଶିରୋମଣି ଭଗବାନ୍ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠି ଆଉ ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ସେ ଶିବଙ୍କ ସହ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏଯିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିବା ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମହିମା କଥା କହିବି। ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ, ଗାଈର ଏକ ଦୂରତା ମାତ୍ର ଦୂରରେ, ଏକ ଶୁଭ୍ର ଶିଳାକଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ସୀମା। ସେଠି କର୍କଟ ନାମକ ଏକ ଭିଲ୍ଲ ରହୁଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର; ତାଙ୍କର ଜରା ନାମକ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ଯିଏ ପାଞ୍ଚଜଣ ପତିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ପରେ, ସେ ଜରା ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ବିଷ ମିଶାଇ ଛଅଟିଏ ମିଠା ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରକାର ଏହି ଛଅଟିଏ ମିଠା ଦେଇ ଆଉ ଜଣେ ପତିକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ଭିଲ୍ଲ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସାମ୍ନାରେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କର୍କଟ ଏଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ଥିଲେ। ଭିଲ୍ଲ ତାଲୱାର ନେଇ ମାରିବାକୁ ଆସିଲେ, ଏହି କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି ଶୀଘ୍ର ଆତ୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଳାଇଗଲେ। ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ କର୍କଟ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଲୱାରଧାରୀ ଭିଲ୍ଲ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ପାଣିରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ। ପରେ, ସେ ଭିଲ୍ଲ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଫେରିଗଲେ; ଏହି ଜରା ବୃଦ୍ଧା, ଅପରାଧିନି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ନିଜ ଶେଷ ଦିନ ଦେଖିଲେ। ରାଜା, କୈଳାସ ଶିଖରରେ ମୁଁ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗୀ ହେଲି; ଏହି ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମହିମା ତୁମକୁ କହିଲି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ତୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବକାଞ୍ଚୀର ପବିତ୍ର ମହିମା କଥା କହିବି। ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେଉଁଠି ମହାଦେବ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଉପାସନା କରି ଭକ୍ତମଣ୍ଡଳର ରାଜ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ଏହିକାରଣରୁ, ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରମାନେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛୁ। ଆମେ ସେଠି ସଦା ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ପୂଜା କରୁଛୁ; ଏଠି ବାଣ ନାମକ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ସେ ଶତବର୍ଷ ଉପବାସ କଲେ, ଶିବଙ୍କ ସେବକ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସେବକତ୍ୱ ଦାନ କଲେ। ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ତାଙ୍କ ସହର ରକ୍ଷକ ହେଲି; ଏହି ସହର ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ ଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହି ସହର ଶିବଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଏଠି ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଶିବଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ଜଣେ ଧର୍ମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ହେରମ୍ବ। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଶରୀର, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ; ଏକଥର ସେ ଶିବକ୍ଷେତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାକୁ ଆସି, ଶିବଭକ୍ତ ହେରମ୍ବ ଏହି ମନୋହର ସ୍ଥଳ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ପରେ, ସେଠି ପାଣିରେ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏଠି ମହାଦେବଙ୍କ ଗଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନେ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଆଣି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠି ରଖିଲେ; ତାହାପରେ, ହରିଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠର ଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଶିବଭକ୍ତ ହେରମ୍ବଙ୍କୁ ଜୋରକରି ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ନା ଜିତିଲେ, ନା ହାରିଲେ; ତେବେ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ାରେ ବସି ନିଜେ ଆସିଲେ। କୈଳାସରୁ ମହେଶ୍ୱର ନନ୍ଦୀପୃଷ୍ଠରେ ଆସିଲେ; ଦୁଇ ଜଗତ୍ନାଥ ମୁହଁମୁହଁ ଦେଖି ମିଶି ହସିଲେ। ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଚାଲୁଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଦୂତମାନେ ଓ ଶିବ ଦୂତମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଥାମିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ହେରମ୍ବଙ୍କୁ ଗରୁଡ଼ାରେ ବସାଇ ଯୁଦ୍ଧ ନିବୃତ୍ତ କରି ଶିବଙ୍କ ନିବାସକୁ ନେଲେ; ଶିବ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ସହ, ମାଧବ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ସହ ଏହି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦେବତାମାନେ ମହାଦେବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେଠି ମହାଦେବ ହେରମ୍ବଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଦେଖାଇଲେ; ଏଠି ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରି ସେ କୈଳାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ମାଧବ ବିଶେଷ ଭକ୍ତି ସହ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ; ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର କୃପାରେ ହେରମ୍ବ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କଲେ, ହରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି ଶିବକାଞ୍ଚୀର ମହିମା କଥା ତୁମକୁ କହିଲି। ଏବେ ଶୁଣ, ରାଜା, ସପ୍ତସ୍ରୋତ ନାମକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବିଶେଷତା। ଏହି ସ୍ଥାନ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ଦେଖିବା, ଛୁଇଁବା, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବା ମାତ୍ରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏଠି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟି ନିମିତ୍ତେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏଠି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମରୀଚି ଏଠି ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ। ଏଠି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ ଦାନ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପାଇଲେ; ଅତ୍ରି ମହାର୍ଷି ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ତିନିଜଣ ସନ୍ତାନ—ସୋମ, ଦୁର୍ବାସା ଓ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ—ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଙ୍ଗିରା ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର କୃପାରେ ସନ୍ତାନ ପାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନଁରୁ ଅଙ୍ଗିରସ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ପୁଲହ ମହାର୍ଷି ମଧ୍ୟ ଏଠି ଦମ୍ଭୋଳି ନାମକ ଗୁଣବାନ୍ ସନ୍ତାନ ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଶିବକାଞ୍ଚୀ ଓ ସପ୍ତସ୍ରୋତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଅତି ପବିତ୍ର ମହିମା ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନେ ଅମୂଲ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି।