ଏକ ସମୟର କଥା, ଶାଳଗ୍ରାମ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ଏବଂ ତୁଳସୀ ବ୍ରତର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଯେଉଁଠି ଶାଳଗ୍ରାମ ପିଠାରେ ଏକ ଉଙ୍ଗୁଳି ରିଂ ରଖାଯାଏ, ସେଠି ବାରାଣସୀର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଶାଳଗ୍ରାମ ପାଥର ପୂଜା କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କରିଥିବେ, ଏପରିକି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପରି ଭୟଙ୍କର ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଉତ୍କଳନ୍ତା ବିଷୟରେ ଏକ ଦିନ ନାରଦ ମୁନି ନିଜ ଜିଜ୍ଞାସା ପ୍ରକାଶ କରିଲେ—“ଏ ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ତୁଳସୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଛି, ଏବେ ମୋତେ ତୁଳସୀର ତିନି ରାତି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।” ସଦାଶିବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରତର କଥା ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେବାର ନିଶ୍ଚିତି ଅଛି। ଏହା ଏକ ଅତି ପୁରାତନ କଥା—ରୈଭ୍ୟ କଳ୍ପର ଏକ ଅନ୍ତରାଳରେ, ପ୍ରଜାପତି ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଅତି ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ। ସେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ତିନି ରାତି ବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତର କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଧନ୍ୟ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀ ଦିନରେ। ବ୍ରତୀ ନିୟମିତ ଭାବରେ ତିନି ରାତି ଭୂମିରେ ଶୋଇଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ରଖି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ। ସେ ତୁଳସୀ ଶ୍ରୁଙ୍ଗର ସାମ୍ନାରେ ଶୋଇଥାଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ନଦୀ କିମ୍ବା ଝିଲିର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରେ। ସ୍ନାନ ପରେ, ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପଦ୍ଧତିରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତर्पଣ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ବ୍ରତରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଏକ ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର। ନିଜ ଉତ୍ତମ ଭଲର ନିମିତ୍ତେ କୌଣସି ଧନରେ ଚାଳାକି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ପରେ ଦୁଇଁଟି ପୋଷାକ—ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସ୍ୱେତ—ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର। ନବଗ୍ରହ ଶାନ୍ତି ପୂଜା ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ହବି ରନ୍ଧି, ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନି ପୂଜା କରିବା ଦରକାର; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଦେବତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଏକ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ର ନିୟମାନୁସାରେ ପଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୂଭିତ କରି, ତାହାରେ ତୁଳସୀ ଓ ଔଷଧି ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ପାତ୍ରରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ବେସି ରଖି, ତୁଳସୀର ମୂଳରେ ବେଦ ପୁରାଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ତୁଳସୀ ଶ୍ରୁଙ୍ଗକୁ କେବଳ ଦୁଧରେ ଶିଚିବା ଉଚିତ; ପଞ୍ଚାମୃତରେ ବିଶ୍ବଗୁରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ପରେ, ଅନନ୍ତ ଆକାର ଏହି ଦେବତା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ବର ଆକାର, ଯିଏ ଜଗତର ନିୟମକୁ ଜଳରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଦିନ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ପୂଜାରେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ: “ଏ ଅଚ୍ୟୁତ, ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ଆଲୋକର ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଅନ୍ଧକାରର ନାଶକ, ମୋତେ ଭବସାଗରରୁ ରକ୍ଷା କର।” “ପଞ୍ଚାମୃତ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଜଳରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅନନ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।” “ଚନ୍ଦନ, ଅଗର, କମ୍ଫର, କେସର ଓ ଅନ୍ୟ ଉଙ୍ଗାର, ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ଦେଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କର।” “ଏ ନାରାୟଣ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ନରକ ମୁକ୍ତିକ ଦେବତା, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଏହି ଶୁଭ ପୋଷାକ ଗ୍ରହଣ କର।” “ଏ ଦାମୋଦର, ନମସ୍କାର, ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର; ଏହି ଉପନୟନ ମୁଁ ଦେଉଛି, ଗ୍ରହଣ କର।” “ଫୁଲ, ମଲିକା ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ, ମୁଁ ଦେଉଛି, ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କର।” “ଏ ଦେବ, ଭକ୍ତିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କର, ସମସ୍ତ ରସ ଯୁକ୍ତ; ଏ ଉତ୍ତମ ଦେବ, ଗ୍ରହଣ କର।” “ସୁପାରି, ତାମ୍ବୁଲ, କମ୍ଫର ଏକସାଥିରେ, ମୁଁ ଦେଉଛି, ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ, ଏହି ତାମ୍ବୁଳ ଗ୍ରହଣ କର।” ଏହିପରେ, ଗୁଗୁଲ ଓ ଘୀ ଦ୍ୱାରା ଧୂପ ଦେଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୀପ ଜଳାଇ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତୁଳସୀ ଶ୍ରୁଙ୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୀପ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର। ଏଠି, ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ନବମୀ ଦିନରେ ପୁତ୍ର ଲାଗି ଉତ୍ତମ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାକୁ ଗୋଡ଼ିଏ ନାରିକେଲ ଦିଆଯିବା ଦରକାର। ଦଶମୀ ଦିନରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଏକ ଜମିରା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅନୁସୂତି ଏକ ଦାନା ଦିଅ। ନାରଦ, ସାତ ପ୍ରକାରର ଧାନ୍ୟ, ବାଁଶ ପାତ୍ରରେ ସାତ ପ୍ରକାରର ଫଳ ଓ ପତ୍ର ସହିତ ସୁପାରି ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଦାନାକୁ କପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର: “ଏ ଦେବ, ତୁଳସୀ ସହିତ ଏବଂ ସଦା ସଙ୍ଖ ସହିତ, ମୋର ଦିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ, ନମସ୍କାର।” ଏପରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବ୍ରତ ପୂରଣ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ: “ଏ ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ, ମୁଁ ଉପବାସ କରିଛି, କାମ କ୍ରୋଧ ରହିତ; ଏହି ବ୍ରତରେ, ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ।” “ଏ ଦେବ, ଏହି ବ୍ରତରେ ମୋତେ ଯେଉଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ ରହିଛି, ତୁମେ ତାହାକୁ ଦୟାରେ ପୂରଣ କର।” “ପଦ୍ମନୟନ, ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ତୁମର କୃପାରେ କରିଛି, କେଶବ, ନମସ୍କାର।” “ଏ କେଶବ, ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରର ନାଶକ, ଏହି ବ୍ରତରେ ତୁମେ ଦୟାଳୁ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ।” ଏହିପରେ, ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବା ଉଚିତ; ଗୀତ, ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ, ଶୁଭ କଥା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଗାଥା ଦ୍ୱାରା ରାତି କାଟିବା ଦରକାର। ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ରବି ଉଦୟ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭକ୍ତିରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ସେମାନେକୁ ଚିରା ଓ ଘୀ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ସହିତ ତାମ୍ବୁଳ, ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦିଅ। ସେମାନେକୁ ଉପନୟନ, ପୋଷାକ, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଦିଅ; ତିନି ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ପୋଷାକ, ଅଳଙ୍କାର ଓ କେସର ଦିଅ ଏବଂ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଦରକାର।