ଭାରତ ଯେଉଁଠି ଗ୍ରାମରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ, ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବଡ଼ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେଇ ଗ୍ରାମକୁ ସେ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ: ଏହା ପରେ ସେଇ ଦାନବ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ପାଦ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରହିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୂଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଜାପତି, ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପରିବେଷଣ କରୁଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ଦାନ କଲେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁଠି ସେବା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ତାଙ୍କର ଭାଇ କୁବେର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଜୋରକରି ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଲଙ୍କା ନଗର ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରମାନେ ମୂଳରେ ନଶ୍ୱ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ନମ୍ରତାରେ ନମି ଷ୍ଟୁତି କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଦଶମୁଖ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ନିଜେମାନଙ୍କର ପରାଜୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ କୈଳାସକୁ ଗଲେ, ପାହାଡ଼ର ପାଶରେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: “ଭବ, ଶର୍ବ, ନୀଳକଣ୍ଠକୁ ନମସ୍କାର।” “ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବହୁରୂପୀ ହେଉଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଶଙ୍କର ନନ୍ଦିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତୁ।” ନନ୍ଦି ଦେବତାମାନେକୁ ଡାକିଲେ। ଦେବମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କଲେ। ଅସଂଖ୍ୟ ଗଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଖୁସି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି—କିଏ ନଗ୍ନ, କିଏ ବିକୃତ, କିଏ ଧୂସର ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ। ଦେବତାମାନେ ସହିତ ନମି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଦେଖନ୍ତୁ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହୋଇଛି। ଦୟା ଦେଖାନ୍ତୁ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମହାଦେବ, ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ନମ୍ରତା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନେଇ ହରିଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ତାଁଙ୍କ ସହିତ ଋଷି, ଦେବ, ନାଗ ଓ କିନ୍ନରମାନେ “ଜୟ ହୋ, ମାଧବ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶକ!” ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ। “ମହାଦେବ, ଆମକୁ ଦୟା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦାସମାନେ ଆମେ!” ଏପରି ଶର୍ବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ମେଘ ଘନ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମା, ଶର୍ବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅମରମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଦଶମୁଖ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଭୟ ମୁଁ ଜାଣେ; ମୁଁ ଅବତରଣ କରି ଏହାକୁ ନାଶ କରିବି।” “ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରୁଥିବା, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରେ; ରୌପ୍ୟ ପଥରେ ତାହା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସେଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ପୁଅ ବିହୀନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଜୟ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ପୁଅ ଆଶାରେ, ମୁନିବର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ନିୟମିତ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କଲେ।” “ତା’ପରେ ମୋତେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା; ତିନୋଟି ରାଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ, ମୁଁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବତାରଣ କରିଲି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତ ସହିତ ମୁଁ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ନଶ୍ୱ କରିବି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଶରେ ଭୂମିରେ ଭାଲୁ ଓ ବାନର ରୂପେ ଅବତରଣ କରିବା।” ଏପରି କହି, ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜିବା ମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ଏହି ମହାଘୋଷଣା ଶୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଦେବେଶ୍ୱର କହିଥିଲେ, ସେପରି କଲେ; ପୃଥିବୀ ବାନର ଓ ଭାଲୁ ରୂପରେ ଅନେକ ଜୀବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବମାନେ ଦୁଃଖ ନାଶକ, ନିଜେ ପ୍ରଭୁ ହେବା ସତ୍ୟ, ମହାରାଜ। ଏହି ଭାରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତୁମ ଅଂଶ; ଦଶମୁଖ ଦେବଦ୍ୱେଷୀ ରାବଣ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା। ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତାରୁ, ସେ ଆଉଥରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲା; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଦାନବ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲା। ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଲୋକର କଣ୍ଟକ, ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ; ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲା। ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସି, ତପସ୍ବୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଶୁଭ ଭାବେ ହେଉଛି। ତୁମେ ରାଜା ହେବାରୁ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମେତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ହେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁପରି ଚାହିଲ, ଜନ୍ମ ଓ ବିନାଶ ଦୁହିଁ କଥା ମୋ ବୁଝିବାରେ ଅନୁସାରେ କହିଦେଲି। ଏହିପରି ଦାନବ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି, ମହାପୁରୁଷ, ନାୟକଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା, ସଭାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତାପରେ ଶେଷ କହିଲେ: ରାଜା, ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଡାକି, ରଘୁନାଥଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲେ।