ଏହି ରାବଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ବିଷୟରେ ଅନେକ କଥାର ଏକ ବିସାଳ ସାଗର ଅଛି । ଏହି ସାଗରରେ ମୁଁ ଏକ ମାଛି ଭଳି ଅତି ସାଧାରଣ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କଥାକୁ ସଠିକ୍ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି । ତଥାପି, ହେ ମହାନ୍ ଜନ, ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି; ଯେପରିକି ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକାଶରେ ଉଡନ୍ତି । ରାଘୁନାଥଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଅନେକ କୋଟି ରେ ପ୍ରସାରିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କଥାକୁ ଖୋଜିବା ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ରାଘୁନାଥଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୂଷ୍ୟ ହୀନ ମହିମା ମୋର ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେବ, ଯେପରିକି ଅଗ୍ନି ସୁନାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ । ସୂତା ମହାରାଜ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ ଏହି ମହା ଋଷିଙ୍କୁ କହି, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ, ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଓ ଅତି ପାବନ କଥାକୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭାବେ ଅଟକିଗଲା, ଶରୀର ମହା ଆନନ୍ଦରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲା; ସେ ପୁନି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଶେଷ କହିଲେ: ଲଙ୍କାପତି ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ପଦ୍ମ ମୁହଁର ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭା ଅପହୃତ ହେଲା । ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ ଲଭିଲେ; ସେମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ପ୍ରଶଂସା କରି, ନମିଲେ । ରାମ ଧର୍ମପରାୟଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରି, ସୀତା ସହିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢିଲେ । ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରୁ ଉତ୍ସୁକ । ଲଙ୍କାର ଭଙ୍ଗ ଦୁର୍ଗ ଓ ଦ୍ୱାରଦେଖି, ଅଶୋକବନ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ସୀତା ରହିଥିଲେ, ରାମ ଅଚେତନ ହେଲେ । ସେଠି ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ, ଫୁଲ ଓ କୁଞ୍ଚ ଭରି, ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭିତରେ ଦେଖିଲେ । ଏପରି ଭାବରେ ସବୁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସହର ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ସହିତ ଚଲିଲେ । ଦିବ୍ୟ ଢୋଲର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ, କାନକୁ ମଧୁର ଲାଗି, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ଆଦର ପାଇ, ରାମ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ । ପଥରେ, ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ତୀର, ଆଶ୍ରମ, ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ । ଯେଉଁଠି ରାମ ପୂର୍ବରୁ ବସିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସୀତାଙ୍କୁ ସେସବୁ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଲେ । ଏପରି ଭାବରେ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ, ରାମ ନିଜ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାହା ପାଖରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ । ସେଠି ଭରତ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାଜା ହେଇ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଭାଇ ରାମଙ୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରୁ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଧରି । ସେ ଏକ ଗଡ଼ାରେ ପଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ, ଜଟା ଓ ଚାଲ ତନ୍ତୁ ଧାରଣ କରି, ଶରୀର ଶୁଷ୍କ ଓ ଦଣ୍ଡ ସମାନ, ତାପରେ ଦୁଃଖିତ, ପୁନିପୁନି ରାମ ଏହି କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ । ସେ ଯବ ଖାଉନାହାନ୍ତି, ପାଣି ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଖାଉନାହାନ୍ତି; ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନମି, ଏପରି କହୁଥିଲେ: "ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ବିଶ୍ୱର ଚକ୍ଷୁ, ମୋର ମହାପାପ ଦୂର କର; ମୋ ପାଇଁ ରାମ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ ।" ସୀତା, ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ନମ୍ର, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ସୀତା, ଫୁଲ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ବିପଦ ଆସି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଜାନକୀ ଏବେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛନ୍ତି—ହାୟ! ସୀତା, ଯାହାକୁ ରାଜସଭା ଦେଖିନଥିଲେ, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଶିକାରୀମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ସୀତା, ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ, କେବେ ଭୋକ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ଏବେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ! ଏପରି ଭାବରେ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନମି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ; ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭରତ, ମହା ରାଜା, ପ୍ରତିଦିନ ଏହି କଥା କହୁଥିଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଧରି, ନୀତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଥିଲେ: "ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅଭାଗା ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି? ମୋ ପାଇଁ ମୋ ଭାଇ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି ।" "ମୁଁ ଅଭାଗା, ଭକ୍ତିରେ ମୋର ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ କରୁଛି, ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ହେ ସୁମନ୍ତ ।" "ଧନ୍ୟ ହେଲେ ସୁମିତ୍ରା, ଏକ ନାୟକର ମାତା, ପତିପରାୟଣ, ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ସେବା କରେ ।" ଯେଉଁଠି ଭରତ ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଗ୍ରାମରେ ରହିଥିଲେ, ସେଠି ସେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ; ଏହି ଗ୍ରାମ ରାମ ଦେଖିଲେ । ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତାପରେ ସେ ଦାନବ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ପାଦ ଉପରେ ଉଠାଇ । କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ତପ କଲେ; ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମପରାୟଣ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପ କଲେ । ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେ ତିନି ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏକ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ଆକୃତି ଦେଲେ । ତାପରେ ଭାଇ କୁବେର ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜ ରାଜ୍ୟରୁ ବଳପୂର୍ବକ ବାହାରିଦିଆଯାଇ, ଲଙ୍କା ନଗର ଦଖଲ ହେଲା । ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାପିତ ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରିବାରକୁ ମୂଳରୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ । ଦେବତାମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମି, ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଆଣିଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ନିଜ ହାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ।