ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଋଷିମାନେ ବସିଥିଲେ । ସେମାନେ ସୁତଜୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମେ ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା ଶୁଣିଛୁ । ଏବେ ଦୟାକରି ଆମକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ଚମତ୍କାର କଥା କହନ୍ତୁ ।” ତାହାପରେ ସୁତଜୀ କହିଲେ, “ଏକଥିରେ ବତ୍ସ୍ୟାୟନ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି, ନାଗମହାରାଜ ଶେଷଙ୍କୁ ଏହି ପବିତ୍ର ରାମକଥା ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲେ । ବତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି । ଆପଣ ମୋତେ ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜବଂଶୀୟ ଐତିହାସିକ କଥା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି । ସୂର୍ୟବଂଶର ରାଜାମାନେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କଥା ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ପାପକୁ ଦୂର କରେ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣିଛି, ଏବେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ । ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ସ୍ମରଣ କଲେ, କିମ୍ବା କହିଲେ, ଏହା ମହାପାପ ଦୂର କରେ, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ।’” ଶେଷନାଗ କହିଲେ, “ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ମନ ଯିଏ ରଘୁବଂଶୀ ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କ ଚରଣାମୃତର ଆଶାରେ ଭରିଛି, ସେଠିଏ ଆପଣ ଧନ୍ୟ । ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ ରଘୁନାଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଆପଣ ମୋତେ ଏଉଁଥରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଚରଣ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଣିମୁକୁତା ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ । ରାବଣଶତ୍ରୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ କଥା ଅପାର ସମୁଦ୍ର ପରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ମଶା ପରି ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାର ଗଭୀରତା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତଥାପି, ମୁଁ ମୋ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କହିବି, ଯେପରି ଚଡ଼ିଆ ପଖିମାନେ ଆକାଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉଡ଼ନ୍ତି । ରଘୁନାଥଙ୍କ କର୍ମ ଅନେକ କୋଟି ରହିଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ କହନ୍ତି । ରଘୁନାଥଙ୍କ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ମୋର ମନକୁ ଏମିତି ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେବ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସୁନାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ।” ସୁତଜୀ କହିଲେ, “ଏଭଳି ଶେଷ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲା । ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଭ ଓ ଅତିପାବନ କଥା ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭାବାବେଗରେ ଅଟକିଗଲା, ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁନି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କ ଗଳ୍ପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।” ଶେଷ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଲଙ୍କାଧୀଶ ରାବଣ ବଧ ହେଲେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖର ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଅନ୍ଧକାରିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଭାବେ ଲଙ୍କାରେ ସ୍ଥାପିତ କରି, ରାମ ଶୀତା ସହିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ିଲେ । ସେଥିରେ ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଶୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଅନୁସରଣ କଲେ, ବିରହ ଶେଷ ହେବାର ଆଶାରେ । ରାମ ଲଙ୍କାକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ବାର୍ଜିଆ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗି ଥିଲା, ଅଶୋକବନୀ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତା ରହୁଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ । ସେଠାରେ ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଓ କୁଳିଛି ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ । ଦେବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଢୋଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଦେଖି, ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ । ମାର୍ଗରେ ରାମ ଶୀତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ତୀର, ଆଶ୍ରମ ଓ ଋଷିମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପତିବ୍ରତା ଗୃହଣୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ପୂର୍ବେ ବସିଥିଲେ, ସେସବୁ ସ୍ଥାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ । ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ରାମ ନିଜ ନଗର ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତାହା ନିକଟରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ଭାରତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ରାଜା ଭାବେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭାଇ ବିରହରେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଦେହରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଏକ ତଳା ଗଡ଼ାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ, ସେ ପୁନିପୁନି ରାମକଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ । ସେ ଯବ ମଧ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ପିଉଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏଭଳି କହୁଥିଲେ: “ହେ ଦେବେଶ, ହେ ଜଗତର ନୟନ, ମୋର ମହାପାପ ଦୂର କର; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ପୂଜିତ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ । ଶୀତା, ଯାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ସୁକୁମାର, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯେଉଁ ଶୀତା ପୁଷ୍ପଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଶୀତା କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ! ଯେଉଁ ଶୀତାକୁ କେବେ ରାଜସଭା ଦୃଷ୍ଟି କରିନଥିଲେ, ସେ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶିକାରୀମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଶୀତା ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ଓ କେବେ ଭୁଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ଫଳ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ!” ଏଭଳି ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭାରତ ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ; ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଏହିପରି ଦିନ କଟାଉଥିଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଓ ନୀତି-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ; ତେବେ ରାଜା ଏଭଳି କହିଲେ: “ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅଭାଗା, ନୀଚ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି । ମୁଁ ଅଭାଗା, ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋର ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରୁଛି, ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ହେ ସୁମନ୍ତ ।