କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁମାନେ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ପତ୍ର ତୁଳନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯଦି କେହି ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟାରେ ବସି ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ବର୍ଷର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱତି ହୁଏ। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ଦଳର ଝାଡି ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଆମଳାକୀ ଗଛ ତଳେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ମାସରେ ଯଦି କେହି ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପାଣି ମୁଣ୍ଡରେ ଛୁଆନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଧୋଇଥିବା ପାଣି ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ, ଏବଂ ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ଘଟଣା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଘଟିଥିଲା। ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ତୁଳସୀକୁ ଏକ ଝାଡି ଦାନ କରି ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ସେଠାକୁ ବର୍ଚ୍ଚସା ନାମକ ଏକ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ରବି ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅଧିକ ପାପ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେ ତୁଳସୀ ମୂଳର ପାଣି ପିଇଲେ ଏବଂ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅସିମର୍ଦ୍ଦନ ନାମକ ଶିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏଭଳି କହିଲେ, “ତୁମେ ଖାଇଛ, ଏବଂ ଖାଇବା ପରେ ରନ୍ଧା ଭାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଲ? ହେ କୠରୁର!” ଏହି କଥା କହି ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ବର୍ଚ୍ଚସାଙ୍କ ଜୀବନ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଯମ ଦୂତମାନେ ରସ୍ସୀ ଓ ଗଦା ନେଇ ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଦୂତମାନେ ଆସି ଯମ ଦୂତଙ୍କ ଚମଡ଼ ରସ୍ସୀ କାଟି ତାଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ରଥରେ ବସାଇଲେ। ଏହି ଦୂତମାନେ ବଡ଼ ଆଦର ସହିତ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ, କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନେଉଛ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନାରୀକୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ସେହି କ୍ଷୁଦ୍ର ପାପ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଯମ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଯମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ତାମ୍ର ମହିଳା ସହ ଖେଳିବା, ତାତି ଲୋହାର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବା, ତାତି ଲୋହାର ଥାମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର କ୍ଷାର ଜଳରେ ଭିଜାଇଲେ, ଏବଂ ପରେ ଅନେକ ନରକରେ ପାପୀ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପାପର ଫଳରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀ ମୂଳର ପାଣି ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମକୁ ଯିବେ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଯମ ଦୂତମାନେ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଗଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଦୂତମାନେ ବର୍ଚ୍ଚସାଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ନେଇଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଏହିପରି ତୁଳସୀଙ୍କ ମହିମା ଓ ପାପନାଶିନୀ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା; ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁଳସୀ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହିବେଳେ ଶୌନକ ଋଷି ପଚାରିଲେ, “ହେ ସୂତ, କୃପାକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ପବିତ୍ରତା ଓ ପାପନାଶକ ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।” ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଶୌନକ, ଯେଉଁ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସ ପାପନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ତାହାରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ରାଧା ସହିତ ଭକ୍ତି ସମେତ ପୂଜିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଛାତ୍ର, ଗୃହସ୍ଥ, ବନବାସୀ କିମ୍ବା ସନ୍ୟାସୀ, ତାଙ୍କୁ ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ କରିବା ବିନା ପରମ ଦଶା ମିଳେନି। ଏହି ପଞ୍ଚକ ସମସ୍ତ ପାପ ହରି ଦେଇ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦିନରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତୁଳସୀ ନିକଟରେ ଘୃତଦୀପ ଦେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ପାପୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ ହରିଧାମକୁ ଯିବେ। ଏକାଦଶୀରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମଧୁ, ଦୁଧ, ଘୃତ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କରିଲେ ହରି କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ କଞ୍ଜୁସି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୋଗ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବାର ଫଳ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏକାଦଶୀରେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ପୂଜିବା ଓ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଗୋମୂତ୍ର ପିଇବା, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଦୁଧ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଦହି ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିୟମ। ଚାରି ଦିନ ପାପ ଶୋଧନ କରି ପଞ୍ଚମ ଦିନ ସ୍ନାନ କରି କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଓ ଦାନ ଦେଇ, ରାତିରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହିପରି କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ, ଫଳ, ମୂଳ କିମ୍ବା ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରିପାରେ। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସ ତୁଳସୀ ଦଳ ସହିତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଏକ ଘଟଣା ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଘଟିଥିଲା। ଦଣ୍ଡକ ନାମକ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ଚୋରି ଓ ଅଧର୍ମ ରାସ୍ତାରେ ଚଲୁଥିଲେ। ସେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିଲେ, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ବେଶ୍ୟାମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ଚୋରି କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀ ସହ ମିଶିବାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ। ଶରଣ ନେଇଥିବାକୁ ମାରିବା, ନାସ୍ତିକ ସହ ମିଶିବା, ଗୋମାଂସ ଭୋଜନ, ମଦ୍ୟପାନ, ଓ ସଦା ନିନ୍ଦା କରିବାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ। ନିଜ ପରିବାରର ଆଶ୍ରୟ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ନାଶ କରିବା—ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପରିଜନ ଦୂରେ ଯାଆନ୍ତି।