ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିତ୍ୟ ଏହି କିଛି ବିଷୟରେ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର। ସେ ରଜମାଷ, ଝାମ୍ବିରା ଲେମ୍ବୁ, ମାଂସ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବାତିଲ ଖାଦ୍ୟ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ନରେ ମସୁରିକା ଦାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେହ ଶୁଧା ଦୁଧ ଖାଇବା ଦୋଷ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମାଟିରୁ ମିଳୁଥିବା ଲୁଣ ଓ ପଶୁମାଂସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଜନୀୟ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ କିଣିଥିବା ସମସ୍ତ ପାନୀୟ ଓ କୁଞ୍ଚିତ ପାତ୍ରରେ ରଖିଥିବା ପାଣି ବି ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପତ୍ରପାତ୍ରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ତେଲ ମାସାଜ, ଛାତା ଛତୁ, କୁଶା ଅଙ୍କୁର, ହିଂ, ପିଆଜ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ ପତ୍ର ବି ଏଡ଼ିବା ଦରକାର। ରସୁଣ, ମୂଳା, ସଜନା, ଲାଉ, ବେଲ, ବେଗୁନ, କୁମ୍ଭା ଓ କଞ୍ଚା ଭାଣ୍ଡରେ ଭୋଜନ ବି ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇଥର ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ, ଜନ୍ମଦାୟିନୀ ମହିଳାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ, ଶଯ୍ୟା, ଋତୁମତୀ ମହିଳା, ଦୁଇଥର ଛୁଇଁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ନାରୀ ସମ୍ପର୍କ ଏହି ବ୍ରତରେ ବର୍ଜନୀୟ। ଦିନେ ହରୀତକୀ ଫଳ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲାଉ ଭୋଜନ କଲେ ଧନ ନାଶ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପୋଟଳ ଭୋଜନ କଲେ ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମୂଳା ଖାଇଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ, ବେଲ ଫଳ ଦେହରେ ଦୋଷ ଆଣେ, ଓ ଲେମ୍ବୁ ଭୋଜନ କଲେ ପଶୁ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ତାଡ଼ ଫଳ ଦେହ ନାଶ କରେ, ନଡିଆ ଦେଇ ମୂର୍ଖତା ଆସେ, ଲାଉ ଭୋଜନ କଲେ ଗୋମାଂସ ଭୋଜନ ସମାନ ଦୋଷ ହୁଏ, ଓ ତର୍ବୁଜ ଖାଇଲେ ଗୋବଧ ସମାନ ଦୋଷ ଲାଗେ। ଗୁଆର ଶିମ୍ବି ଦେଇ ପାପ, ପୁଟିକା ଦାଳ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ ସମାନ ଦୋଷ, ବେଗୁନ ଦେଇ ସନ୍ତାନ ନାଶ, ଓ ବିରାମ ଦାଳ ଦେଇ ଦୀର୍ଘ ରୋଗ ହୁଏ। ମାଂସ ଭୋଜନ ଅତ୍ୟଧିକ ପାପ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଦିନ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦିନରେ ଏହା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ବର୍ଜନ କରାଯାଏ, ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ହୁଏ। ଏଭଳି ନିୟମରେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଯମଦୂତମାନେ ସିଂହ ଦେଖିଥିବା ହାତୀ ପରି ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ରତ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ। ଯଜ୍ଞ କରି ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, କିନ୍ତୁ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତୀ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପାଇଁଥାଏ। ମନ, କଥା, କାୟା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ମାତ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂରେଇଯାଏ। ପାପ ଭୟରେ ଭାବିଥାଏ—"କେଉଁଠି ଯିବି, କେଉଁଠି ରହିବି?" ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଦି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସବୁ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥା ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୌନକ ମୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁଳସୀଙ୍କ ଦୟାରୁ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ, ଯେଉଁ ମହିମା ପାପ ନାଶ କରେ, ତାହା କୃପାକରି କୁହ।" ସୂତ ମୁନି କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ ବନ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଘର ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏ, ଯମଦୂତ ସେଠାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁଳସୀ ବନ ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ତୁଳସୀ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କ (ମୃତ୍ୟୁ) ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ତୁଳସୀକୁ ରୋପେ, ପାଳେ, ସେବା କରେ, ଦେଖେ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ତେନୁ ମୃଦୁ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ କାଳ ଗୃହକୁ (ମୃତ୍ୟୁ) ଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର, ଦେବତାମାନେ ଓ ପୁଷ୍କର ଭଳି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମକୁ ଯାଏ—ଏହା ସତ୍ୟ। ଶତଶଃ ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀ ମାଟି ଲଗାଇଲେ, ଏହି ଜନ୍ମ ଛାଡ଼ି ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯିଏ ତୁଳସୀ କାଠି ଓ ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ପାପ ଛୁଇଁପାରିନାହିଁ; ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଗଳାରେ ତୁଳସୀ କାଠିର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଚରିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କଲେ, ହରିଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଦେହରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ କାଠିର ମାଳା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ। ଯିଏ ଗଳାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ତୁଳସୀ ପତ୍ରର ମାଳା ପିନ୍ଧେ, ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଯେଉଁଜଣେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଷ୍ପ ପାଇଁ ସେ ଦଶହଜାର ଗାଁ ଦାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ମାଳା ପିନ୍ଧନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନରକରୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁଳସୀ ମାଳା, ବିଶେଷ କରି ଧାତ୍ରୀ ମାଳା କଦାପି ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି ମାଳା ମହାପାପ ନାଶ ଓ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଦେଇଥାଏ। କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଦେହରେ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ଲାଗିଥାଏ, ସେ ପ୍ରତିଟି ଚୁଲର ଗଣନା ଅନୁସାରେ ସେ କେଶବଙ୍କ ଧାମରେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ବାସ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁଳସୀ କାଠିର ମାଳା କେଶବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ଧାରଣ କରେ, ସେ ପାଇଁ କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ। ଯମଦୂତମାନେ ତୁଳସୀ କାଠିର ମାଳା ଦେଖି ହଳୁକ ଗଛପତ୍ର ପରି ପବନେ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି। ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣିଷ ତୁଳସୀ କିମ୍ବା ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ଛାୟାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ହାତରେ, ମୁଣ୍ଡରେ, କଣରେ, ଗଳାରେ, ମୁଁହରେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ହରି ସ୍ୱରୂପ।