ଏକ ସୁନ୍ଦର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ, ଭକ୍ତ ଜନେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ—“ହେ ଜନାର୍ଦନ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମୁଁ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରିବି।” ଏହା ପରେ ସେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ରାଧା ସହିତ, ପାପ ନାଶକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା କମଳନାଭଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ରାଧା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ଅର୍ପଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ ଏବଂ କୃପା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଏ। ଏହା ପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶରୀରରେ ଟିଳକ ଲଗାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। କାରଣ, ଯେଉଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଟିଳକ ବିନା କରାଯାଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟ। ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ଟିଳକ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ଦେଖିଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଶୁଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଏକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଟିଳକ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ଅପବିତ୍ର ମନ୍ୟ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବପୁଣ୍ଡ ଟିଳକ ଲଗାଇଥାଏ, ସେ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଅଟୁଟ ଥାଏ। ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣି, ମନକୁ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ନିୟମପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଅନ୍ୟର ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ, ଶୟନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଦୂରତା ରଖିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୌଭୀର, ମାଷ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ମାସର ବ୍ରତୀ ରାଜମାଷ, ଜମ୍ବୀର, ମାଂସ, ଚୁରୁଣି, ବାସି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ମାସୁରିକା ଦାଲ, ପଶୁ ଦୁଧ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମାଟିର ଲୁଣ ଓ ପଶୁମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହାତରୁ ଆଣିଥିବା ରସ, ଛୋଟ ପାତ୍ରର ପାଣି, ଚତୁର୍ଥ ଯାମରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପତ୍ରପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସବୁ ନିୟମ ମାନି, ତେଲ ମାସାଜ, ଛାତୁ, ଶୁଟି, ହିଙ୍ଗ, ପିଆଜ ଓ ପଚା ପତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର। ରସୁଣ, ମୁଲା, ସଜନା, ଲାଉ, ବେଲ, ବାଇଗଣ, କଦୁ, କଞ୍ଜି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇଥର ରାନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ, ସୁତିକା ମହିଳାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ, ଶୟନ, ଋତୁମତୀ ମହିଳା, ଦୁଇଥର ଛୁଇଁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦିନେ ହରୀତକୀ ଫଳ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଲାଉ ଖାଇଲେ ଧନ ନାଶ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ସହିତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପଟୋଳ ଖାଇଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ମୁଲା ଖାଇଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ, ବେଲ ଖାଇଲେ ଦୋଷ ହୁଏ, ଲେବୁ ଖାଇଲେ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ତାଡ଼ ଫଳ ଦେହ ନାଶ କରେ, ନଡ଼ିଆ ଖାଇଲେ ମୂର୍ଖତା ଆସେ, ଲାଉ ଖାଇଲେ ଗୋମାଂସ ଖାଇବା ସମାନ, ତରବୁଜ ଖାଇଲେ ଗୋହତ୍ୟା ହୁଏ। ଗୁଡ଼ ଫଳ ପାପ ଦେଉଛି, ପୁତିକା ଦାଲ ଗୋହଯା କ୍ଷତି ସମାନ, ବାଇଗଣ ଖାଇଲେ ସନ୍ତାନ ନାଶ ହୁଏ, କଳା ଚଣା ଖାଇଲେ ଦୀର୍ଘ ରୋଗ ହୁଏ। ମାଂସ ଖାଇଲେ ବହୁ ପାପ ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ଉପବାସ ଦିନରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେ ବ୍ରତ ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିୟମ ମାନି କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯମଦୂତ ଦୂରରୁ ଭୟ ପାଇଁ ଯଥା ସିଂହକୁ ଦେଖି ହାତୀ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଦୂରେଇଯାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ରତ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଶତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ। ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତୀ ଭକ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ମନ, ବାଣୀ, କାୟାରେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସେହିପାପ ତୁରନ୍ତ ନାଶ ହୁଏ। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ମହିମା କହିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଚାରିଦିଗରେ ପଳାଇଯାଏ। ପାପ ଭୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—“ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, କେଉଁଠି ରହିବି?” ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାସନା କରି ଜାଗରଣ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି କଥା ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏଠିରେ ଶୌନକ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—“ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ତୁଳସୀ ପ୍ରତି କୃପାବଶତାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଯେଉଁ ମହିମା ପାପ ନାଶ କରେ, ତାହା କହ।” ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି—“ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ ଚଉକି ଅଛି, ସେଠାରେ ଯମଦୂତ ଆସନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ଗୃହ ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏ। ତୁଳସୀ ଚଉକି ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହା ଲଗାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଯମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ଲଗାନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, ସେବା କରନ୍ତି, ଛୁଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ କୋମଳ ତୁଳସୀ ଦଳ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମହାପୁଣ୍ୟ ଲୋକ କଦାଚିତ କାଳଗୃହକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ମହେଶ୍ଵର, ଦେବତା ଓ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି—ଏହି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ଶତପ୍ରକାର ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ମୃତ୍ତିକା ଲଗାଯାଏ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ତୁଳସୀ କଠି ଓ ଚନ୍ଦନ ଧରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପାପ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଗଳାରେ ତୁଳସୀ କଠିର ମାଳା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଅନିୟମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।