ଏ ଉପଖ୍ୟାନରେ, ରାଜା ଦିଲୀପଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ହେ ରାଜନ୍, ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ଅଛି ଏବଂ ନବମୀ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ତେବେ ନକ୍ଷତ୍ର ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଗ୍ମ ଅଷ୍ଟମୀ-ନବମୀକୁ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିଥି ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଦିନ ଏହି ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ବ୍ରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ଅଷ୍ଟମୀ ସୋମବାର ଦିନ ପଡ଼େ, ତେବେ ଅନେକ ବ୍ରତ ଦରକାର ନାହିଁ। ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ନବମୀ ଥାଏ, ସୋମବାର କିମ୍ବା ବୁଧବାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ ଦୃଶ୍ୟ—ଶତ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମିଳିପାରେ କି ନାହିଁ। ତେଣୁ ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଯୁକ୍ତ ନହେଲେ ଅଷ୍ଟମୀ-ନବମୀ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଏକ ବିଶେଷ କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି: ଯଦି ସପ୍ତମୀ ଅଷ୍ଟମୀକୁ ଭେଦ କରିଥାଏ, ତଥାପି ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ରୋହିଣୀ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଶୁଭ। ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟାର ଅଷ୍ଟମୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ନବମୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତମୀ ସହ ହେଲେ ନୁହେଁ। ସୋମବାର କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଦିନ ହେଲେ ତ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ। ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ନବମୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ବ୍ରତ ଅନେକ କୁଳକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟମୀ ସପ୍ତମୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଅଳ୍ପ ତ୍ରୁଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ବ୍ରତର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ରାଜା ଦିଲୀପ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ବ୍ରତ କିଏ ପ୍ରଥମେ କରିଥିଲେ? ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?" ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ଚିତ୍ରସେନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଅନେକ ପାପ କରିଥିଲେ—ଅନେକ ଅନାଚାର କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ ସୁନା ଚୋରି କରିବା, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନରେ ଆସକ୍ତ ରହିବା, ନିର୍ଦୟତାରେ ଜୀବ ହନନ କରିବା, ଅନ୍ତଜନ ଓ ପତିତଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରିବା ତାଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥିଲା। ଏଭଳି ଏକ ଦିନ ସେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବାଘ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ସେହି ବାଘକୁ ଘେରି ଧରିବା ପାଇଁ ସେନାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଓ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ବାଘକୁ ଏକା ମାରିବି, ଅନ୍ୟେ କିଏ ମାରିଲେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ।' ବାଘ ରାଜାଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲିଗଲା। ରାଜା ଲଜ୍ଜା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କଲେ। ତୀବ୍ର ଭୋକ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଯମୁନା କୂଳରେ ଅଷ୍ଟମୀ ରୋହିଣୀ ଯୋଗ ଦିନରେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦିନ ଥିଲା, ସେ ବସିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସେ ଯମୁନା ତୀରେ ଏକ କୁକୁରୀ ସହ ବ୍ରତ କଲେ, ନାନା ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶୁଭ ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧଧୂପ, କୁମ୍କୁମ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ମନ ଭୋକରେ ବିକଳ ହେଲା। ରାଜା କହିଲେ, 'ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ଏଉଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯିବ।' ସେଠାରେ ଥିବା ଜନାନୀମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ପାପରହିତ ରାଜା, ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଉପବାସ ନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ତିନି ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଚିତ୍ରସେନ ଏହି ବ୍ରତ ନିଷ୍ଠାରେ କଲେ। ସେ ଅଳ୍ପ ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ ଓ ବସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ରତ କଲେ, ତିଥି ଶେଷରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଏହି ବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ, ରାଜା ଚିତ୍ରସେନ ହରିଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ସେ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସହ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ। ଯେଉଁ ଫଳ ମଥୁରାକୁ ଯାଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦାରବିନ୍ଦ ଦେଖିଲେ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତରେ ମିଳେ। ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ବିଶ୍ୱନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ କରି ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଇଁଥାଏ। ଏହିଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତର କଥା ଶେଷ କରି, ଏବେ ଶୌନକ ମୁନି ପଚାରିଲେ, 'ହେ ଦୟାମୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ।' ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଗୁରୁ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ନାରାୟଣ ନିଜେ। ଯେଉଁଠି ହରିଭକ୍ତି ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯେଉଁ ଅଭିମାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଖି ମନରେ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ହରି ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ଦିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ କିଛି ମାଗିଲେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଯମ ଗରମ ସୁଇ ଚଖୁରେ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ମୂର୍ଖ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ଯମଦୂତ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଗରମ ଲୋହା ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଘରେ ବ୍ରତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଶୁଭ ଦିନରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଠି ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜନନୀ ସନ୍ତାନହୀନ କିମ୍ବା ସନ୍ତାନହାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦସେବା କଲେ ସେ ସନ୍ତାନବତୀ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦରେ ଅଛି; ଯେଉଁ ମୁଣ୍ଡ ଦିନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ।' 'ଏବେ ଏହି ପାଦଜଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଏକ କଥା କହିବି,'—ସୂତ କହିଲେ—'ପୂର୍ବକାଳରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବଣିକ ଜୀବିକାରେ ନିରତ ଥିଲେ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଭୀମ ନାମକ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ସେ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିଥିଲେ, ଦୟାହୀନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁନି ବଣିକ ଚର୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।' ଏହିଭଳି, ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ଅଷ୍ଟମୀ-ନବମୀ ବ୍ରତର ମହତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଦଜଳର ପୂଜା, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ ଓ ପାପମୋଚନ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଏ।