ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ—ଦେବୀ ଏପରି କହି ସ୍ବ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଫେରିଗଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି କଂସ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ପୁତନାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉ, ଚତୁରାଇରେ ସେଇ ପୁଅକୁ ମାରିଦିଅ, ତାହାଲେ ତୁମେ ଅନେକ ଆଶା ପୂରଣ କରିପାରିବେ। ମୁଁ ମୋର ଶତୃକୁ ତୁମ ପାଖରେ ଦେଉଛି, ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ମଙ୍ଗଳମୟୀ।” ଏହି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ଦାନବୀ ପୁତନା ଗୋକୁଳକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଗୋକୁଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅଂକରେ ବିଷ ରଖି, ଶିଶୁକୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଗୋପମାନଙ୍କ ଘରର ଦ୍ୱାରରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଘରଭିତରକୁ ଗଲେ, ଶିଶୁକୁ ଉଠାଇ ତାଙ୍କ ଅଂକୁ ଦେଲେ, ମନରେ ତାହାର ବିନାଶ ଚିନ୍ତା ରଖି। ତାପରେ, କୃଷ୍ଣ ଶକଟ ଉଲ୍ଟାଇଲେ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ, କାଳିୟ ନାଗକୁ ଜୟ କରି, ଶେଷରେ ମଥୁରା ନଗରକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ କଠୋର କଂସ ହତ୍ୟା ହେଲେ, କଂସଙ୍କ ମଲ୍ଲମାନେ ବି ହାରିଗଲେ। ଏଭଳି, ରାଜନ୍, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତର କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ହେବା ନାହିଁ। ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ହରିଙ୍କ ଏହି ବ୍ରତ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ। ଅପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ ଓ ଇହଲୋକର ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରି, ପୂର୍ବରୁ ବିଧ୍ୱଂସିତ ତିଥି, ତୃତୀୟା କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଯଦି ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଏହା ଅତି ସାବଧାନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅଷ୍ଟମୀ ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବି ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନକ୍ଷତ୍ର ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଷ୍ଟମୀ ନବମୀ ସହିତ ଯଦି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ଅଷ୍ଟମୀ ଥିଲେ ଓ ନବମୀ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଅଷ୍ଟମୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯଦି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଦିନ ରୋହିଣୀ ଥିଲେ, ଏହା ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ରାଜନ୍, ସୋମବାର ଦିନ ହେଲେ ବି ଅନେକ ବ୍ରତ ଦରକାର ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ନବମୀ ଥିଲେ ବୁଧବାର କିମ୍ବା ସୋମବାର ଦିନ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଯୋଗ ଶତବର୍ଷ ଧରି ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ କି ନାହିଁ; ନକ୍ଷତ୍ର ଛାଡ଼ି ଅଷ୍ଟମୀ ନବମୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସପ୍ତମୀ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଷ୍ଟମୀ ଯଦି ରୋହିଣୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ୍; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ଯେଉଁଠି ଦିନ ହେଉଛି, ସେଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଅଷ୍ଟମୀ ନବମୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ନୁହେଁ; ବୁଧବାର କିମ୍ବା ବିଶେଷକରି ସୋମବାର ଦିନ ତ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନବମୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଷ୍ଟମୀ—ଏହି ବ୍ରତ କୋଟି କୋଟି ପରିବାରକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏକ ଛୋଟ ତ୍ରୁଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଷ୍ଟମୀ ଉପବାସ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ମଦର ଏକ ଫୁଲ୍କା ଛୁଆଁ ପାଇଲେ ଘଙ୍ଗା ଜଳ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏପରି ଏହି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ। ଏଠାରେ ଦିଲୀପ କହିଲେ—“ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରଥମେ କିଏ ପ୍ରଚଳିତ କଲେ, କିଏ ପ୍ରକାଶ କଲେ? କି ଫଳ ଓ କି ମହିମା, ମହାମୁନି, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଚିତ୍ରସେନ ନାମକ ଏକ ମହାପାପୀ ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ଅନେକ ଅନୁଚିତ କାମ କରିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗଲ୍ପରୁ ସୁନା ଚୋରି କରିଥିଲେ, ଅନବଶ୍ୟକ ମାଂସ ଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ମଦରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଥାଉଥିଲେ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ହତ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ୟତ ରହୁଥିଲେ। ସେ ସଦା ବୃଷ୍ଟିତ, ଚୁତ୍, ଅନାଚାରୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶୁଥିଲେ। ଏମିତି ଏକ ଦିନ ରାଜା ଶିକାରରେ ମନ ଲଗାଇଲେ। ଅଟବୀରେ ଏକ ବାଘ ଥିବା ଜାଣି ସେ ଚାରିପଟେ ଘେରିଦେଲେ, ସେନାମାନେକୁ ସତର୍କ କରି କହିଲେ—“ମୁଁ ଏହି ବାଘକୁ ଏକାକି ମାରିବି, ଅନ୍ୟ କିଏ ମାରିଲେ ତାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ।” ବାଘ ରାଜାଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଗଲା। ଲଜ୍ଜାବୋଧ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ରାଜା ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ସହି, ତାହାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଯମୁନା ତଟରେ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ରୋହିଣୀ ଯୋଗ ଦିନରେ, ଯାହା ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦିନ ଥିଲା, ବିତାଇଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଯମୁନା ପାରେ ରାଜା ଗୋଟିଏ ମହିଳା କୁକୁର ସହିତ ବ୍ରତ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦେଇ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, କୁଙ୍କୁମ ଓ ମନୋହର ଖାଦ୍ୟ ଦେଖି ମନ ଆକୁଳ ହେଲା। ରାଜା କହିଲେ, “ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାରୁ ମୋର ଜୀବନ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ିଯିବ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।” ସେଠାରେ ମହିଳାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ମଳ ରାଜା, ହରିଙ୍କ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ତୁମେ କିଛି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦିନ ଯେଉଁଠି ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତାହା ଶବ, ଗଧା, କାଉଁ, ଗାଈ ମାଂସ ଭୋଜନ କରିଥିବା ସମାନ ଅପରାଧ ହୁଏ। ପୃଥିବୀରେ ଲୋକମାନେ କେଉଁ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ? ଶରୀରେ ପ୍ରାଣ ଥିଲେ ଜୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏଠି ଉପବାସ ନ କଲେ, ତାହାର ଫଳ ଯମଲୋକରେ ଯିବା; ପିତୃମାନେ ଯାହା ଦାନ ଦିଅଛନ୍ତି ତାହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜୟନ୍ତୀ ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ତଳକୁ ଢଳିଯାନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ବ୍ରତ ନେଲେ। ଏକ ଫୁଲ, କିଛି ସୁଗନ୍ଧ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଆଣି ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ରତ କଲେ, ତିଥି ଶେଷରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ; ଏହି ବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ ଚିତ୍ରସେନ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ। ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଡ଼ି ସେ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସହିତ ଉଠିଲେ। ମଥୁରାକୁ ଯାଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସେଉଁଠି ମିଳେ। ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ଜଗନ୍ନାଥ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ କରି ଦରିଦ୍ର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଏଠି ସୌନକ ମୁନି ପଚାରିଲେ, “ହେ କୃପାସାଗର, ମୋତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମହିମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କୁହନ୍ତୁ।