ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଯେ, ଦେବତାମାନେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଅଶାନ୍ତ ମୁହଁ ଦେଖି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବତାମାନେ, କ’ଣ କାରଣରେ ତମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଆସିଛ?” ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଜଗତର ଧାରକ, ଆମେ କାହିଁକି ଆସିଛି ତାହା ଶୁଣ; ମୁଁ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ କହିବି। ରାଜା କଂସ, ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅହଂକାରୀ ଓ ଅପରାଜିତ ହୋଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଭୂମି ମର୍ଦ୍ଦିତ ଓ ଦୁଃଖିତ। ଶିବ ପୂର୍ବରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଭାଉଜା ବିନା ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରେ, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ନିଜେ ଦୁର୍ଜୟ କଂସଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଗୋକୁଳକୁ ଯାଉ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ପରେ, ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାମାନେ, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦିଅ; ଏକ ବର୍ଷ ରୁହିବେ, ପରେ ବିଦାୟ ହେବେ।” ଉମାଙ୍କ ରକ୍ଷା ସହିତ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ମଥୁରା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ପଦ୍ମାସନୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ। ସେଠାରେ, ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଗଦାଧାରୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଶର୍ବାଣୀ, ମୃଗନୟନୀ, ଯଶୋଦାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବସିଲେ। ନଉ ମାସ ଗର୍ଭରେ ରହି, ପରେ ନଉ ଦିନ ଅପେକ୍ଷା କରି, ଭାଦ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୁକ୍ତ ରାତିରେ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନନ୍ଦଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୈରତୀ ଯଶୋଦା ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ପୁତ୍ର ହେଲେ ପଦ୍ମହସ୍ତ, ପଦ୍ମନାଭ, ପଦ୍ମଚିହ୍ନ ଆଖି। ଶୁଭ ଢୋଲ ଦେଖି ଯଶୋଦା ଆନନ୍ଦ କଲେ; କଂସ ଭୟରେ ଦେବକୀ ଭୟଭିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ହେ ପତି, ବୈରତୀଙ୍କଠାରେ ଯାଉ, ପୁତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଦେଇ, ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଆଣ।” ଦେବକୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ବସୁଦେବ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ଭାର କରି ବୈରତୀଙ୍କ ଦିଗରେ ଚାଲିଲେ। ମାର୍ଗରେ ଯମୁନା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର, ବିଶାଳ, ଗଭୀର ବନ୍ୟା। ବସୁଦେବ ତାହା ଦେଖି, ତୀରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଯମୁନାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ଭାଗ୍ୟରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ; ବୈରତୀ, ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚିବି?” ସେଠି, ହରିଙ୍କ ମାୟାରେ, ବସୁଦେବ ଆନନ୍ଦରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ତୀରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଯମୁନାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାହା ଦେଖି, ନଦୀ ହଠାତ୍ ଗୁଡ଼ା ଗୁଡ଼ା ହୋଇଗଲା; ବସୁଦେବ ଖୁସି ହୋଇ ପୂର୍ବବତ୍ ଯାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରି, ପିତାଙ୍କ ଚାପରୁ ପାଣିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ପୁତ୍ରକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ବସୁଦେବ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ପୁନି, ବଡ଼ ଯୋଜନା କରିବାକୁ, ବସୁଦେବ ଭାଗ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; “ହେ ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କର, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ଦେବତାମାନେ।” ପିତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁ କୃପାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ପାଣିରେ ଖେଳି ପୁନି ପିତାଙ୍କ ଚାପରେ ଫେରିଗଲେ। ଏପରେ, ଯଦୁମୁଖ୍ୟ ବସୁଦେବ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ପୁତ୍ରକୁ ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଦେଇ, କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଆସିଲେ। ଘରକୁ ଫେରି, ବସୁଦେବ କନ୍ୟାକୁ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବେ ଦେବକୀ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ଖବର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଦୂତମାନେ ପୁତ୍ର ଓ କନ୍ୟାକୁ ନେଇବାକୁ ପଠାଯିଲେ; ଆସି, କଂସଙ୍କ ଦୂତମାନେ କନ୍ୟାକୁ ଶକ୍ତିରେ ନେଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦେଲେ। କଂସ ତାଙ୍କୁ ଧରି, ଭୟଭିତ ଓ ଅପହୃତ ହେଲେ; କନ୍ୟାର ମୁହଁ ଶୁଧ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଅଳୋକିକ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କଂସ ତାଙ୍କୁ ହସୁଥିବା ଓ ଆଖି ବିଜୁଳି ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେଖି, ଦୂତମାନେ କହିଲେ, “ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ପଥର ଉପରେ ମାରି ହତ୍ୟା କର, ହେ ଦେମନମୁଖ୍ୟ।” ଅଦେଶ ପାଇ, ଦେମନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାପି ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଗୌରୀ, ବିଜୁଳି ପରି ଶୀଘ୍ର ହୋଇ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ଗୌରୀ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ରାଜା, ମୁଁ କହିବି ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁ କେଉଁଠି ଅଛି: ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ଲୁଚିଥିବା ତୁମ ହତ୍ୟାକାରୀ, ହେ ଦେମନମୁଖ୍ୟ।” ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଏଭଳି କହି, ଦେବୀ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ; ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କଂସ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।” ସେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ପୁତନାକୁ କହିଲେ, “ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉ; ଚାଲାକିରେ ତାହା ପୁତ୍ରକୁ ମାର, ପରେ ତୁମେ ଅନେକ ଇଛିତ ଫଳ ପାଇବେ।” “ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଶତ୍ରୁ ଦେବି, ଶୀଘ୍ର ଯାଉ, ହେ ଶୁଭା।” ଅଦେଶ ପାଇ, ଦେମନୀ ଗୋକୁଳକୁ ଚାଲିଗଲେ। ମାୟାରେ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ରୂପେ ଗୋକୁଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମାରିବା ପାଇଁ ବିଷ ନିଉଥିବା ଷ୍ଟନ୍ଧାରଣ କରି ଗଲେ। ଗୋପମାନଙ୍କ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଘରକୁ ଯାଇ, ଶିଶୁକୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ଷ୍ଟନ୍ ଦେଇ ହତ୍ୟା କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ପରେ, ଶିଶୁ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଶକଟକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦଳିଲେ, କାଳିୟାଙ୍କୁ ବଶ କଲେ, ପରେ ମଥୁରା ନଗରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, କଂସ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ତାଙ୍କ କୁସ୍ତୀମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ଏପରି, ହେ ରାଜା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତର କଥା ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତାଠାରୁ ଅଧିକ କ’ଣ ହେବ? ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ ଏହି ହରିଙ୍କ ବ୍ରତ କରିଥାଏ, ସେ ଫଳ ପାଏ। ଅପୂର୍ବ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଏହି ଜୀବନରେ ଇଛିତ ଫଳ ଲାଭ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଦିନ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୃତୀୟା କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ଦିନ ଉପବାସ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଯଦି ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଇଛା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଅଷ୍ଟମୀ ସପ୍ତମୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍।