ବଶିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି କିଏଁକି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ଏହାର କାହାଣୀ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପୃଥିବୀରେ କଂସ ଓ ତାଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଅନେକ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅତ୍ୟାଚାରରେ ପୃଥିବୀ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲୁହେ ଭରି ଘୂରୁଚୁଆଁ ହେଉଥିଲା । ସେ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ ଅନେକ ଲୁହ ଝରାଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମହାଦେବ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ, ଯିଏ ଉମାଙ୍କ ପତି ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ ରୂପେ ପରିଚିତ, ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, କଂସ ମୋତେ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଛନ୍ତି ।” ଏହି କଥା କହି, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବମାନିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅନେକ ଲୁହ ଝରାଇଲେ । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶିବଙ୍କ ମୁଁହ ରେ ରୋଷ ଫୁଟି ଉଠିଲା । ଶିବ, ଉମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ପୃଥିବୀ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ । ଶିବ ରୋଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କଂସଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ଶିବ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଏହାର ଉପାୟ ବିଚାର କର ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଦିବ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ । ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ଶିବଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗର ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯେଉଁଠି ଅନନ୍ତ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ, ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଶ୍ଳୋକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କଲେ, “ହେ କମଳନୟନ ହରି, ହେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଆମର ନମସ୍କାର ।” ଏହି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏପରି ଚିନ୍ତିତ ମୁଁହ ନେଇ କାହିଁକି ଆସିଛ ?” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ କାହିଁକି ଆସିଛୁ ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି । କଂସ ଶିବଙ୍କ ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଜୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିଠାରେ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଦୁଃଖିତ । ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଭ୍ରମ ଦେଇଥିଲେ—‘ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଭାଉଁଜ ଛାଡ଼ି ଆମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ’ ବୋଲି । ତେଣୁ ହେ ଦେବ, ଆପଣ ନିଜେ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଗୋକୁଳକୁ ଯାଇ, ଏହି ଦୁର୍ଜୟ କଂସଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତୁ ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବେଶ, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦିଅ । ସେ ଏକ ବର୍ଷ ରହି, ପଛରେ ଚାଲିଯିବେ ।” ଏହିପରି, ଉମାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ସହ ବିଷ୍ଣୁ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ମଥୁରାକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶାର୍ବଣୀ (ପାର୍ବତୀ) ଯଶୋଦାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବିରାଜିଲେ । ନଉ ମାସ ଗର୍ଭରେ ରହି, ନଉ ଦିନ ପରେ, ଭାଦ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ରାତିରେ, ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗରେ, ଆକାଶରେ ମେଘ ଗର୍ଜନ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବିଶ୍ୱନାଥ, କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ । ନନ୍ଦଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୈରାତୀ (ଯଶୋଦା) ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଦେବକୀଙ୍କ ପୁତ୍ର କମଳହସ୍ତ, କମଳନାଭି, କମଳାକ୍ଷି ଥିଲେ । ଏହି ଶୁଭ ଘଟଣା ଦେଖି, ବୈରାତୀ ଆନନ୍ଦ ରେ ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ କଂସ ଭୟରେ ଦେବକୀ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ବସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ବୈରାତୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି ଆସ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଆଣ।” ଦେବକୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବସୁଦେବ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ପୁଅକୁ ଛାତିରେ ନେଇ ବୈରାତୀଙ୍କ ଘର ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ । ମାର୍ଗରେ ଯମୁନା ନଦୀ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଗଭୀର ବନ୍ୟା ଥିଲା । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବସୁଦେବ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଯମୁନା କୂଳରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଫସାଇଛି; କିପରି ବୈରାତୀଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିବି?” ଏହି ସମୟରେ, ହରିଙ୍କ ମାୟାରେ ବସୁଦେବ ଅନ୍ତରେ ଅଶିମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ କିଛି କ୍ଷଣ ଯମୁନା କୂଳରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଯମୁନା ହଠାତ୍ ଘୁଢ଼ାଘୁଢ଼ି ହେଇ ଘୁଡ଼ିଯିଲା — ଜଳ ଗୋଡ଼ଘୁଡ଼ି ସମାନ ହେଲା । ଏହା ଦେଖି, ବସୁଦେବ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଯାଉଥିବା ଭଳି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱନାଥ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଛାତିରୁ ଝରି ଯମୁନା ଜଳରେ ପଡ଼ିଲେ । ପୁଅ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖି ବସୁଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କଲେ । ପୁନି ଏକ ବଡ଼ କୌଶଳ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମାୟାରେ ଫସାଇଲା; ସେ କହିଲେ, “ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ମୋ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ଦେବମନ୍ଦିର, ମୋ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କର ।” ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଲୁହ ଦେଖି, କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁ କୃପାରେ ଯମୁନା ଜଳରେ ଖେଳି, ପୁଣି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ଫେରିଲେ । ଏପରି ହେବା ସହିତ, ବସୁଦେବ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ପୁଅ ଦେଇ, ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଫେରିଲେ । ଘରକୁ ଫେରି, ସେ କନ୍ୟାକୁ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ କଂସଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଖବର ଦେଲେ ଯେ ଦେବକୀ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି । ଦୂତମାନେ ପୁଅ ଓ କନ୍ୟାକୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଇ, ଦେବକୀ ବସୁଦେବଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ତ ଭାବେ ଧରି କଂସଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଲେ । କଂସ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଧରି, ଭୟଭୀତ ଓ ଅଗ୍ରହ୍ୟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଁହ ଶୁଧା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଦେଖାଉଥିଲା । କଂସ ଦେଖିଲେ, ସେ ହସୁଛି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମାନ ଚମକୁଛି; ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, “ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଧରି ପାଥର ଉପରେ ପିଟି ମାର ।” ଦୂତମାନେ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଗୌରୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗତିରେ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଗୌରୀ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ହେ ରାଜା, ମୁଁ କହିଦେଉଛି—ତୁମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶତ୍ରୁ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି । ତୁମ ଘାତକ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି, ହେ ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।