ଏକଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳର। ଏକ ରାଜା, ପୁତ୍ର ନଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ, ଏକ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବି; ପୁତ୍ର ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ନିଷ୍ଫଳ ଅଟୁଇ ଥାଏ।” ତପସ୍ୱୀ ଗାଲବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରସ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ କହିବି। ଆପଣ ‘ନରମେଧ’ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ; ତାହା ପରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବେ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବ।” ରାଜା ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ନରମେଧ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମନୁଷ୍ୟ ଆଣିବା ଉଚିତ?” ଗାଲବ କହିଲେ, “ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯିଏ ରୂପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁହଁ ମଧୁର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯିଏ ବିକଳାଙ୍ଗ, କଳା, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଗାଲବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ଏବଂ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଚୟନ କଲେ, ଏବଂ ଦୂତମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ସମସ୍ତ ଦେଶକୁ ଯାଇ ଏହି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗ୍ରାମ ଏବଂ ନଗର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିଁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଗଲେ। ଏହିପରେ ଦଶପୁର ନାମକ ଏକ ନଗର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରହନ୍ତି, ଏଠିର ନାରୀମାନେ ଚମତ୍କାର କେଶ ଓ ମୃଗ-ନୟନ ଥିବା। ଏଠିରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୃଷ୍ଣଦେବ ତାଙ୍କ ସତୀ ଓ ତିନି ପୁତ୍ର ସହିତ ବସୁଥିଲେ; ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ମୃଦୁବାଣୀ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ସେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ପିତୃପୂଜା, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂତମାନେ ଆସି ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।” ତାହା ପାଇଁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବାକୁ ନେବାକୁ ଆସିଛୁ। ଚାହିଲେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ମାନିକ ଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ଦେଇ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ନାହିଁ ହେଲେ, ଆମେ ବଳପୂର୍ବକ ନେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବା; ଏହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଧନ, ମାନିକ, ଜୀବନ କିମ୍ବା ଘରର କଣ ଉପଯୋଗ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୂତମାନେକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣମାନେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିଏ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ଚାହିବ? ମୋ ପୁତ୍ର ବଦଳରେ ମୋତେ, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦୂତମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ବଳପୂର୍ବକ ମାନିକ ତାଙ୍କ ଘରରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଦୂତମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡ଼ି ରୋଇ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ପରେ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରକୁ ନେବେ, କିନ୍ତୁ ଏପରି କଥା ମୋ ମୁଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦୂତମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସବୁଠୁ ଛୋଟ ପୁତ୍ରକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ମହିଳା।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବର୍ଷା ଜନିତ ରମ୍ଭା ପରି। ସେ ଏକ ମୁଠା ନେଇ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ଜୋର ମାରିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ମୋ ଛୋଟ ପୁତ୍ରକୁ ଦୂତମାନେକୁ ଦେବିନାହିଁ।” ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ନମ୍ରତାରେ ଦୁଃଖ ଭରି, ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ରୋଇ କହିଲେ, “ମା ଯଦି ବିଷ ଦେଇ, ବାପା ଜନ୍ମକୁ ବିକ୍ରି କରି, ରାଜା ସବୁ କିଛି ନେଇଯାଏ—ତେବେ ରକ୍ଷକ କିଏ?” ଏହି କଥା କହି ସେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦୂତମାନେ ସହ ସ୍ବିଫ୍ଟ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଦୁଃଖରେ ନିଜ ପୁତ୍ର ହରାଇ ଅନ୍ଧ ହେଉଯାଏଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଇଲେ। ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ରୁଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଓ ମୃଗ ଥିଲେ। ରୁଷି ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେକୁ ଆଦର କରି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ଆପଣମାନେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି? କଣ କାମ ପାଇଁ? ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।” ଦୂତମାନେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାଜାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ନାହିଁ; ଏହିପାଇଁ ରାଜା ବଡ଼ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି। ଆମେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବାକୁ ନେଉଛୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଦୟାରେ ଭରିଗଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ହେଉ, ପୁଅ ଶୁଭ ରହୁ। ଯିଏ ପିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ଗୁରୁ ପାଇଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ବିଚାର କରି ରୁଷି ନିଜ ମନରେ କହିଲେ, ‘ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁଅକୁ ନେବେ।’” “ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ପରେ କୌଣସି ଖୁସି ନାହିଁ; ଏହି ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମରିଯିବ, କିପରି ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ଟାଳିବ?” “ଏବେ ଦୂତମାନେ ଏହି ଘରକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହୋଇ, ଏବେ ଯମ ଘରକୁ ଗଲେ ଭଳି ଅଟୁଇ ଯାଏଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦୂତମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ନାଥ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା, ଆମେ କିପରି ଆପଣ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, କୁ ନେବାକୁ ପାରିବି?