ଏହି ଉତ୍ତର-ଖଣ୍ଡରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର କାଳିନ୍ଦୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମାର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ—ସେ ନିଜର ଆଲୋକରେ ସ୍ୱୟଂ-ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାରଣ ହେଉଥିବା ସତ୍ତା, କୌଣସି କାରଣରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ଗୁଣମୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନନ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ଆକାର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକାଉଛି। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜିହ୍ୱା ଚାହିଁ କି ଚିହ୍ନିପାରିବ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ, କାନ ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ; ନାକ ଘ୍ରାଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଚର୍ମ ଛୁଇଁପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରକାଶିତ, ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଦ୍ରଷ୍ଟା; ସେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଅପରିଚୟ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। ସେ ଆତ୍ମାର ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରଗୁଡିକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଦେବତାମାନେ; ସେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଆକାରକୁ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଏପରି ଆତ୍ମା, ଯାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ନିମନ୍ତେ କୌଣସି ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ରଖି କେହି କ୍ରୋଧ କରିପାରିବ କି? ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ନନା ପରେ, କାଳିନ୍ଦୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉନ୍ନତି ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ହେଉଛି। ଏହା ପରେ, ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ସେହି ହଂସ ଜଣେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ଆତ୍ମା ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗର୍ଭବତୀ ଜନା ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଗୁଡିକୁ ନିଅନ୍ତୁ, ସେ renunciant ଭାଇ ସହିତ, ରାଜା, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଅସ୍ଥି ବିସର୍ଜନ କରିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ renunciant, କିଛି ଦିନ ପରେ ଭାଗ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହା ହେଉଛି କୋଶଳା ନଦୀ, ରାଜା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ନିକଟରେ ବହିଥାଏ; ସେଠାରେ, ଯମୁନା ତୀରର ମାଟିରେ, ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ଶୁଇଲେ। ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଅସ୍ଥିର ଗୁଠିକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଦୁଇଜଣ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହେଲେ। ମଧ୍ୟରାତିରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଯାତ୍ରୀ ଶୁଇଥିଲେ, ଏକ କୁକୁର ଆସିଲା, ପାକା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ। ସେ ଶିବିରରେ ଘୁଞ୍ଚିଲା, ବାରମ୍ବାର ପାକ ଦେଉଥିବା ଭାଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲା, ପାତ୍ର ଚାଟିଲା, କିଛି ସ୍ଥାନରେ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ସହିଲା। କିଉଁସି ଜଣେ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କରିବା ପରେ, ସେ ଚୁପଚାପ ଭାଗିଗଲା, ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଏକ ଜଣେ ନିଜ ଜନା ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ଯେଉଁଠାରେ କୁକୁର କୁ ଲାଠି, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ସେ ଆଉଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାତ୍ର ପ୍ରେମରେ ଆକର୍ଷିତ ହେଇ। ସେ ଉପଭୋଗ ଆଶାରେ ଘୁଞ୍ଚିଲା, ଯେପରି ଏକ ଦରିଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବେଶ୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଚାହିଁ ଘୁଞ୍ଚେ, ସେପରି, ଦୁଇ ଶୁଇଥିବା ଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁଞ୍ଚିଲା। କୁକୁର ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅସ୍ଥିର ଗୁଠିକୁ ନେଇ, କିଛି ଦୂରେ ନେଇଗଲା, ଦାନ୍ତରେ ଧରି ରଖିଲା। ଅସ୍ଥି ଖୋଲି, ମାଂସ ନଥିବା ଦେଖି, ସେଗୁଡିକୁ ଏହି ନଦୀରେ ଫେଲାଇଦେଲା। ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସ୍ଥି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ମୁକୁନ୍ଦ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଉପରେ ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ଭାଇ ନିଦ୍ରାରେ ଦେଖି, ଉପସ୍ଥିତ ଦିବ୍ୟ ଆକାରରେ ସେମାନେଠାରେ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: "ଓ ବେଦାୟନ, ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ମୋ ଭାଇକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ। ମୋ ଅସ୍ଥି ଏଠାରେ ରାଜପାଳିଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଛି।" "ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁଁ ନରକକୁ ଗଲି, ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କଲି; କିନ୍ତୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଦୟାରେ, ମୁଁ ଏବେ ଦିବ୍ୟ ଦଶା ପାଇଛି।" "ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଆସିଛି, ଆପଣ ସ୍ଥାନର ମୂର୍ତ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଉଛି।" "ଆପଣ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଓ ମୋ ଭାଇକୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରି, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏବେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଉଛି, ଯାହା ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ।" ନାରଦ କହିଲେ: "ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ବେଦାୟନ ଗୁରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବସିଥିବା ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।" ଦେବାୟନ କହିଲେ: "ମୁକୁନ୍ଦ, ଏକ ସତ୍ୟ କଥା କହ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଗଲା, ଏବେ କେଉଁଠୁ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଉଛ?" "ସେଠି କ'ଣ ଘଟିଲା? ସେ ଲୋକର ରଜନୀ କିଏ? ତାହାର ଲୋକମାନେ କିପରି? ତାହାର ନୀତି କ'ଣ? ସବୁ କଥା କହ।" ମୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: "ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ'ଣ ଘଟିଲା, ଗୁରୁଜୀ, ମୁଁ କହିବି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଦୟାରେ, ଏବେ ମୋତେ ସ୍ମୃତି ଆସିଛି।" "ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ କ୍ଷୁରକାର ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଥିଲି, ଯମଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟାନକ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ନେଇଗଲେ।" "ତାଙ୍କର ପିତଳ ଆଖି, ଲାଲ ଚୁଲ, କଳା ଦେହ, ବାହାରିଲା ନଖ, ସେମାନେ ଠିଆ, ଲମ୍ବା ପାଦ, ଚପଟା ନାକ, ଏବଂ ବଡ଼ ଦାନ୍ତ ଥିଲେ।" "‘ଧର, ଧର, ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ସମ୍ୟମନୀ ନଗରକୁ ନେଉ’—ସେମାନେ ଏକାପରେ ଏକ କହିଲେ।" "ଏପରି କହି, ଦୁଷ୍ଟ ଦୂତମାନେ ଭୟାନକ କ୍ରୋଧରେ, ମୋତେ ଦୟାହୀନ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧି, ଲୋହ ଗଦାରେ ଆଘାତ କରି, ଯନ୍ତ୍ରଣାମୟ ଦେହରେ ରଖିଲେ।" "ମୋତେ ସେମାନେ ଜ୍ୱାଳାମୟ ଚାଲି ଉପରେ ଟାଣି ନେଲେ, ମୁଁ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଚିତ୍କାର କଲି, ପୁନପୁନ ଆଘାତ ଦେଲେ।" "ସେମାନେ ମୋତେ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତିରସ୍କାର କଲେ: ଯମଙ୍କର ଦୂତମାନେ କହିଲେ—‘ତୁମେ ତୁମ ଗୁରୁକୁ ଅପମାନ କରିଛ, ଅଚଳ ବ୍ରହ୍ମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛ, ତୁମେ ଭୟାନକ ଅପରାଧ କରିଛ।’" "‘ଯମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କ'ଣ କରିବ? ତାଙ୍କର ଭୟାନକ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର ଭୟାନକ ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।’" "‘ଏହି ଅପରାଧରେ, ଦୁଷ୍ଟ, ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛ।’ ଏପରି କହି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋତେ ଅନେକ ଯୋଜନା ଦୂରେ ନେଇଗଲେ।